Saturday, June 27, 2020

60 NĂM ĐCSTQ PHÁ HỦY MÔI TRƯỜNG Ở TÂY TẠNG

Sách trắng mới nhất của chính quyền Trung Quốc về Tây Tạng, một lần nữa cho thấy sự thiếu hiểu biết của Bắc Kinh về lịch sử Tây Tạng và sự ngoan cố không chịu tiếp thu những ý kiến đóng góp từ bên ngoài. 60 năm qua, Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) đã một mực phá hủy môi trường tự nhiên Tây Tạng.
Báo cáoCải cách dân chủ ở Tây Tạng – chặng đường sau 60 năm,” đã được công bố ngày 27/3/2019 để kỷ niệm 60 năm Trung Quốc chiếm đóng cao nguyên và đàn áp người dân Tây Tạng.
Với văn phong ngạo mạn mang tính thực dân, báo cáo đã viết một chương ngắn về hệ sinh thái Tây Tạng, cho rằng: “Ở xứ Tây Tạng xưa, với một nền kinh tế cực kỳ kém phát triển, người dân chỉ có thể thuận theo môi trường tự nhiên – họ sử dụng bất cứ gì có thể khai thác được từ tự nhiên.”
Những lời này đã phủ nhận sạch trơn lịch sử huy hoàng và những nỗ lực bảo vệ môi trường của người Tây Tạng trong hàng ngàn năm qua.

Tây Tạng và môi trường thiên nhiên

Trên thực tế, người dân Tây Tạng tin tưởng vào sự linh thiêng của môi trường tự nhiên, họ sở hữu những hiểu biết sâu sắc cùng kỹ năng để chung sống hài hòa với môi trường xung quanh. Điều này đã góp phần vào bảo tồn sự nguyên vẹn của cao nguyên cao nhất thế giới cho tới trước khi Trung Quốc xâm lược năm 1959.
Trong một bài viết đáp trả lại sách trắng về hệ sinh thái Tây Tạng của Trung Quốc do Chính quyền Tây Tạng Trung Ương (CTA) công bố vào tháng 12 năm 2018, tác giả viết “Suốt chiều dài lịch sử, người Tây Tạng đã bảo vệtôn trọng môi trường thiên nhiên của mình. Họ không chỉ thích nghi thành công với những biến đổi khí hậu liên tục của vùng cao nguyên, mà còn phát triển thành một nền văn minh thịnh vượng.”
Rất nhiều nghiên cứu khoa học trong những năm gần đây đã khẳng định đức tin người dân Tây Tạng vào sự linh thiêng của những khu vực sinh thái quan trọng có vai trò rất tích cực trong gìn giữbảo tồn tự nhiên.
Theo các ghi chép trong lịch sử Tây Tạng, những nỗ lực bảo tồn thiên nhiên được tiến hành trên quy mô lớn từ rất sớm, ngay từ vương triều Tượng Hùng (Shang Shung) xa xưa huy hoàng. Sự bảo tồn tiếp tục được củng cố vào thế kỷ thứ 7 trong thời gian trị vì của vua Songtsen Gompo, vị vua thứ 33 của Tây Tạng.
Ông đã đưa ra sắc lệnh khiển trách những thần dân làm hại hay giết động vật. Vị vua khởi đầu vương triều Phách Mộc Trúc Ba (Phagmodrupa) ở Tây Tạng, Tai Situ Changchub Gyaltsen (1302-1364), cũng đã ban bố một chính sách tài tình khi yêu cầu trồng 200.000 cây xanh mỗi năm và chỉ định một quan viên chuyên bảo vệ những cây mới trồng.
Tương tự như vậy, những người nắm vương vị ở Tây Tạng như Đạt Lai Lạt Ma thứ 5 và Đạt Lai Lạt Ma thứ 13 đều ban hành những lệnh cấm săn bắt và chặt phá cây cối tại những khu vực sinh thái quan trọng.
Nhưng sau khi Giải phóng quân của Trung Quốc (PLA) tiến vào Tây Tạng sau ba cuộc đối đầu riêng rẽ ở biên giới những năm 1950, Tây Tạng bắt đầu chứng kiến sự phá hủy môi trường trên quy mô chưa từng có trước đây. Bài viết này sẽ phân tích ngắn gọn ba vấn đề môi trường để đưa ra một góc nhìn nhanh về 60 năm phá hủy môi trường Tây Tạng của ĐCSTQ.

1. Săn bắn vô tội vạ làm động vật sụt giảm nhanh chóng

Cao nguyên Tây Tạng, với diện tích 2,5 triệu cây số vuông, được các nhà thám hiểm ví von là ‘một khu vườn sinh thái vĩ đại’. Một số nhà khoa học đã so sánh sự đa dạng sinh học của nó với Rừng mưa Amazon.
Văn hóa Tây Tạng, vốn bị ảnh hưởng sâu đậm bởi tín ngưỡng Bon và Phật giáo, nghiêm cấm việc săn bắt vì mục đích thương mại trên diện rộng.
Những người nắm quyền ở Tây Tạng trước đây đã ban hành các sắc lệnh cấm săn bắt tại một số khu vực sinh thái trong các giai đoạn lịch sử khác nhau. Trước những năm 1950, có rất nhiều thương nhân và người hành hương Tây Tạng kể lại chuyện họ đi ngang qua những đồng cỏ xanh bạt ngàn với nhiều đàn thú hoang lớn.
Nhưng khi Trung Cộng chiếm đóng, tập tục tốt đẹp này của người dân Tây Tạng đã bị phá vỡ. Nhiều người Tây Tạng lưu vong cao tuổi đã tận mắt chứng kiến binh lính PLA dùng súng máy để hạ sát thú hoang.
linh-duong-tay-tangLinh dương Tây Tạng (chiru) bị săn bắt để lấy lông, vốn có giá thị trường rất cao (Ảnh: Shutterstock)

Một số binh lính của PLA còn dùng thuốc nổ để đánh cá trên sông hồ. Việc này tiếp diễn cho tới tận những năm 1990 bất chấp sự phản đối của người dân bản địa.
Chính quyền ĐCSTQ ở Tây Tạng đã cấp giấy phép săn bắt các động vật quý hiếm vì mục đích thương mại, và rất nhiều quan chức đã lấy việc đi săn để tiêu khiển. Thái độ này của chính quyền đã khuyến khích việc săn bắn bất hợp pháp trên quy mô lớn ở Tây Tạng vào những năm 1980 đến đầu những năm 1990. Một số kẻ săn trộm bất cần thậm chí đã giết nhà hoạt động Sonam Dhargay và những tình nguyện viên bảo vệ tự nhiên khác trong khu vực.

2. Các công ty lâm nghiệp quốc doanh chặt phá rừng gây nên lụt lớn

Cho đến năm 1949, những khu rừng ở Tây Tạng che phủ một trong những khu dự trữ sinh học lâu năm nhất ở trung tâm châu Á, tập trung chủ yếu ở phía Đông Amdo, Đông Nam Kham và khu vực Kongpo của miền Nam Tây Tạng. Nhưng sự xâm lược của ĐCSTQ đã mở toang cánh cửa cho bè lũ phá rừng mang danh công ty nhà nước.
trung-quoc-huy-diet-tay-tang
Trung Quốc là một trong những nước tiêu thụ gỗ lớn nhất thế giới, và họ đã gây ra nạn phá rừng với quy mô lớn chưa từng có tiền lệ trên xứ này. Diện tích che phủ rừng của Tây Tạng giảm từ 25,2 triệu hecta xuống chỉ còn 13,5 triệu hécta, tương ứng 46% trong khoảng thời gian từ năm 1950 tới năm 1985, với giá trị thị trường theo ước tính năm 2000 là 54 tỷ đôla.
Việc chặt phá rừng khủng khiếp ở một số vùng của Tây Tạng đã gây ra trận lụt sông Trường Giang năm 1998 và trận lụt Drukchu năm 2010.
A. Trận lụt sông Trường Giang năm 1998
Trận lụt sông Trường Giang năm 1998 ở Trung Quốc là một trong những trận lụt tồi tệ nhất trong vòng 44 năm. Theo các số liệu chính thức của Trung Quốc, nó đã giết chết hơn 3.000 người, khiến 15 triệu người mất nhà cửa và ảnh hưởng tới 223 triệu người khác – chiếm gần 1/5 dân số Trung Quốc. Ước tính tổng thiệt hại lên tới 40 tỷ USD.
Một nghiên cứu sau thảm họa của các khoa học gia Trung Quốc đã nêu tên nạn khai thác gỗ ở lưu vực sông Trường Giang, đặc biệt ở khu vực Tây Tạng – là một nguyên nhân chính dẫn đến lụt lớn.
Phá rừng vô tội vạ ở Tây Tạng cũng là nguyên nhân chính được nhấn mạnh trong Báo cáo Cuối cùng của Nhóm Điều phối và Đánh giá Thảm họa Liên Hợp Quốc (UNDAC) công bố tháng 9/1998. Báo cáo của Liên Hợp Quốc cho rằng nguyên nhân chính của thảm họa là mưa lớn, tuyết tan tích tụ trên cao nguyên Tây Tạng và nạn phá rừng kinh hoàng ở đầu nguồn con sông phía Đông Tây Tạng.
Từ năm 1949 tới năm 1998, rừng ở miền Đông Kham đã tạo ra 241 triệu đôla tiền thuế và lợi nhuận cho các công ty khai thác rừng Trung Quốc. Việc khai thác gỗ quá mức và không bền vững tiếp diễn cho tới thảm họa năm 1998 diễn ra. Tuy vậy, những vụ phá rừng quy mô lớn vẫn tiếp diễn ở nhiều vùng của Kongpo sau đó.
Điều này có lẽ đã tạo ra một số trận lụt và lở đất gần đây tại khu vực này. Khai thác gỗ là ngành sử dụng rất nhiều nhân công ở Tây Tạng. Tính riêng vùng Kongpo đã có hơn 20.000 lính Trung Quốc và tù nhân Tây Tạng tham gia vào việc đốn và vận chuyển gỗ.
Một báo cáo vào tháng 1/2019 cho biết lượng tiêu thụ gỗ ở Trung Quốc đã tăng 18% lên 192,5 triệu m3 gỗ trong khoảng từ năm 2013 tới năm 2017.
B. Trận lụt Druchu năm 2010
Ngày 8/8/2010, lở đất và dòng bùn đá gây ra do mưa lớn đã xuất hiện ở vùng Druchuthuộc tỉnh Amdo miền Đông Bắc Tây Tạng. Theo các số liệu chính thức của Trung Quốc, bùn đá đã lấp đầy một khu vực dài 5km, rộng 300mm và sâu 5m với hơn 2 triệu m3 bùn đá chảy xuống thung lũng.
Thảm họa đã phá hủy nghiêm trọng hệ thống cấp điện, nước và viễn thông tại khu vực. Bùn chảy đã phá hủy hơn 300 căn nhà và làm thiệt hại 700 căn khác.
Người dân Tây Tạng đã quy kết việc khai thác gỗ quá mức dọc lưu vực sông của chính quyền địa phương là thủ phạm chính. Đây là hậu quả của một chính sách mới ban hành năm 2005 yêu cầu dọn sạch rừng để khai thác sông Druchu và tạo ra 156 nhà máy thủy điện mới dọc con sông này.
khai-thac-mo-o-tay-tang-2Người dân Tây Tạng biểu tình phản đối một dự án của Trung Quốc (Ảnh qua freetibet.com)

Kết luận tương tự cũng xuất hiện trong một bài báo trên Tạp chí Nghiên cứu Địa chất năm 2014, cho rằng trận lở đất kinh hoàng tại Drukchu tháng 8/2010 xuất hiện với các nguyên nhân chính là mưa lớn, cộng hưởng với trận động đất Tứ Xuyên tháng 5/2008 và sự tổn thất nghiêm trọng của thảm thực vật tại khu vực.

3. Ô nhiễm nguồn nước từ các chất thải độc hại của ngành khai khoáng

Khai mỏ quy mô lớn và có hệ thốngTây Tạng bắt đầu từ những năm 1960 cùng với sự bành trướng của Trung Quốc. ĐCSTQ đã bắt đầu khảo sát các mỏ quặng tại Tây Tạng ngay sau khi chiếm đóng. Rất nhiều cơ sở hạ tầng ở Tây Tạng là để phục vụ mục tiêu đẩy nhanh tốc độ vơ vét khoáng sản nơi này.
Phương pháp khai khoáng mang tính phá hủyvô đạo đức của Trung Quốc đã gây ra biểu tình và bất ổn trên khắp Tây Tạng. Kể từ năm 2009, đã có hơn 30 cuộc biểu tình quy mô lớn phản đối khai mỏ ở Tây Tạng khi các công ty Trung Quốc liên tục phá hủy các đồng cỏ và đầu độc các dòng sông.
M
khai-thac-mo-o-tay-tang Một khu mỏ của Trung QuốcTây Tạng (Ảnh qua freetibet.com)

A. Ô nhiễm nước vùng Mingyak Lhagang
Một công ty khai thác lithium có tên Ronda Lithium đã xả các chất độc ra sông Lichu ở vùng Minyak Lhagang miền Đông Tây Tạng, gây ra ô nhiễm nước nghiêm trọng và cá chết hàng loạt.
Vụ việc này đã khiến hàng trăm người dân địa phương tràn ra đường biểu tình ngày 4/5/2016. Chính quyền địa phương thông báo với người biểu tình rằng họ đã tạm ngưng các hoạt động khai thác. Nhưng không lâu sau đó người dân đã phát hiện ra chính quyền nói dối – các hoạt động ấy vẫn tiếp diễn.
Đây không phải là lần đầu tiên một con sông bị đầu độc. Năm 2013, cũng chính dòng sông ấy đã bị ô nhiễm bởi các chất thải khai thác lithium, gây ra cái chết của các động vật dưới nướcđe dọa nguồn nước sinh hoạt của nhân dân địa phương.
B. Ô nhiễm nước làng Dolkar
Trong một vụ việc tương tự ngày 23/9/2014, tại ngôi làng Dolkar và Zibuk ở huyện Lhundrup gần Lhasa, thủ phủ Tây Tạng, hơn 1.000 người Tây Tạng đã biểu tình phản đối sự ô nhiễm sông gây ra bởi mỏ khai thác đa kim loại Gyama.
Mỏ này nằm gần một con sông cấp nước cho sinh hoạt, thủy lợi và chăn nuôi của nhân dân địa phương.

Đúng như dự đoán, giới chức địa phương tuyên bố ô nhiễm đến từ các lý do tự nhiên chứ không phải từ công ty khai khoáng. Nhưng theo các nghiên cứu khoa học, tuyên bố này không chính xác. Xiang, một nhà khoa học Trung Quốc khẳng định chắc chắn rằng rất nhiều mỏ khai thác và khu vực chế biến trên lựu vực sông đã gây ra vấn nạn môi trường do có chứa hàm lượng lớn các kim loại nặng như chì, đồng, kẽm và mangan… Các chất độc sẽ theo nước ngầm vào đất và gây ô nhiễm cho môi trường địa phương, đe dọa chất lượng nước ở hạ lưu.
Một dân làng đã trả lời Đài Châu Á Tự Do vào tháng 9/2014 như sau: “Trong quá khứ, những con sông của chúng tôi trong lành và mát mẻ, những ngọn núi và thung lũng thì tươi đẹp tự nhiên. Nhưng giờ sông suối đều bị ô nhiễm từ các mỏ khai khoáng rồi.” Điều này đã thể hiện rõ tốc độ phá hoại nhanh chóng môi trường tự nhiên tại khu vực này.

Kết luận

Trong khi sách trắng của Trung Quốc hạ thấp năng lực của người Tây Tạng trong việc khai thác thiên nhiên trước khi Trung Quốc xâm lược, thì chính sự nông cạn và vô đạo đức của chính quyền ĐCSTQ đã phá hủy môi trường tự nhiên tươi đẹp của người Tây Tạng.
khu-mo-tay-tangMột khu mỏ cũ ở Tây Tạng chỉ còn các con đường giữa hoang mạc và gió lốc (Ảnh: Shutterstock)
Trung Quốc tuyên bố rằng họ đã chi nhiều triệu đôla cho các dự án bảo vệ môi trường trong những năm gần đây, nhưng họ lại kiếm được hàng tỷ từ khai khoáng và vơ vét các tài nguyên khác của Tây Tạng.
Ví dụ, một báo cáo triển vọng sản xuất năm 2019 của Hiệp hội Vàng Quốc tế Trung Quốc cho biết: “Sản xuất đồng từ mỏ Jiama tăng 54% từ 35.844 tấn lên 55.025 tấn trong cùng kỳ năm 2017. Sản lượng vàng tăng từ 47.710 lên 70.262 ounce trong cùng kỳ năm 2017.”
Khảo sát Địa chất Trung Quốc năm 2007 ước tính Tây Tạng hiện có khoảng 30-40 triệu tấn đồng, 40 triệu tấn kẽm và hàng tỷ tấn quặng sắt. Mỏ đồng Yulong với trữ lượng 7,8 triệu tấn là mỏ lớn nhất Trung Quốc và thứ hai châu Á.
Trong khi các công ty quốc doanh Trung Quốc tiếp tục kiếm được hàng tỷ đôla từ khai khoáng, xây đập, chặt gỗ và du lịch trên khắp Tây Tạng, thì 60 năm qua, thiên nhiên Tây Tạng đang bị tàn phá với tốc độ chưa từng có trong lịch sử lâu đời của vùng đất này.
Thiên nhiên cung cấp vật chất cho cuộc sống của con người, tín ngưỡng cung cấp điểm tựa tâm linhduy trì đạo đức cho con người. Phá hủy đi 2 nền tảng đó, phải chăng ĐCSTQ đang hủy diệt dân tộc Tây Tạng từ những nền tảng căn bản nhất?
Theo Green World WarriorsHạ Chi tổng hợp
(Theo trithucvn.net)

Source:

https://thuvienhoasen.org/p57a32231/60-nam-dcstq-pha-huy-moi-truong-o-tay-tang

Friday, June 19, 2020

CÁCH PHÂN BIỆT TIN GIẢ TRÊN MẠNG


CÁCH PHÂN BIỆT TIN GIẢ TRÊN MẠNG
Tin Tổng Hợp từ Mindtools | CNN | NPR | Harvard | UMUC | UWGB

Với lượng thông tin khổng lồ trong thời đại Internet hiện nay, nguồn gốc và mức độ tin cậy của chúng đang là một vấn đề đáng lo ngại. Lợi dụng khả năng lan truyền nhanh chóng của các trang mạng xã hội như Facebook và Twitter, những người đứng sau các tin tức sai lệch, giả mạo đang đưa chúng tiếp cận đông đảo người dùng hơn chỉ trong tích tắc nhằm trục lợi. Nếu không được trang bị kiến thức đầy đủ, người dùng Internet sẽ rất dễ sa vào những cái bẫy thông tin đó.
Việc tiếp thu những thông tin sai lệch này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến cá nhân người đọc, mà một khi đã được phát tán rộng rãi, nó có thể gây ra những hậu quả khôn lường.
lý do đó, chúng ta cần trang bị cho mình những kiến thức cần thiết để nhận biết và đưa ra quyết định đúng đắn trước những thông tin trôi nổi trên các trang mạng. Có ba cách hiệu quả sau đây để giúp người đọc có thể xác minh được độ tin cậy của một bài viết.

1. Chú ý đường link

Trước tiên hãy kiểm tra phần top-level domain (tên miền cấp cao nhất) của trang đó. Top-level domain chính là phần sau cùng của một tên miền Internet. Chẳng hạn như trong tên miền www.google.com thì com chính là top-level domain. Dưới đây là một số top-level domain mà bạn thường gặp: com, info, net, org…: Đây là những top-level domain phổ biến nhất trên Internet vì bất cứ cá nhân hoặc tổ chức nào cũng có thể mua và sở hữu những tên miền này. Chính vì thế mà bạn phải thật cẩn trọng với tin tức từ những trang web kết thúc bằng đuôi này.
Riêng đuôi org, tuy là tên miền dành cho các tổ chức phi chính phủ hoặc phi lợi nhuận nhưng bạn cũng nên cảnh giác, bởi những trang này có thể đăng tải thông tin chủ quanmục đích riêng của tổ chức đó, chứ không hoàn toàn cung cấp thông tin khách quan cho người đọc.
vn, au, ca…: Đây là những top-level domain thuộc cấp quốc gia (vn – Việt Nam, au – Úc, ca – Canada, …). Để có thể sở hữu những top-level domain này, người mua cần phải cung cấp đầy đủ giấy tờ hợp pháp cũng như đáp ứng đủ tiêu chí của quốc gia đó. Vì vậy, nội dung được đăng trên những website sử dụng đuôi này có mức độ tin cậy cao hơn những website nêu trên.
Tuy nhiên, những đuôi này vẫn có thể được mua bởi bất kỳ ai nên bạn cần xem xét thêm nhiều yếu tố khác để xác minh độ tin cậy.
edu, gov: Đây là top-level domain dành riêng cho các tổ chức giáo dục đào tạo (edu) và các tổ chức chính phủ (gov). Bạn có thể tin tưởng và chia sẻ những nội dung được đăng tải trên các trang này vì đây đều là những thông tin chính thức.

2. Đọc phần “About Us” (Về chúng tôi)

Nếu bạn gặp một trang thông tin lạ chưa từng đọc hoặc chưa từng nghe tên thì hãy vào mục “About Us” (Về chúng tôi) để tìm hiểu thêm về những cá nhân hoặc tổ chức đứng sau. Họ có phải là những chuyên gia dày dặn kiến thức và kinh nghiệm trong lĩnh vực mà website đó tập trung vào không? Đó có phải là tòa soạn báo được nhiều người trong ngành tín nhiệm không? Hay chỉ là một trang blog thể hiện quan điểm của một cá nhân nào đó? Đại đa số những website chính thống sẽ có đầy đủ thông tin về công ty chịu trách nhiệm; thành viên trong ban quản trị; nhiệm vụ, mục tiêu, và tầm nhìn của tổ chức đứng sau. Ngoài ra, những thông tin về ban lãnh đạo cũng có thể tìm thấy ở nhiều website khác chứ không chỉ riêng mỗi trang đó.
3. Sử dụng Google Images
Những phần mềm chỉnh sửa hình ảnh như Photoshop (Adobe) đang bị lạm dụng nhằm xóa nhòa lằn ranh giữa thật và giả. Đôi khi rất khó nhận biết một hình ảnh đã qua hậu kì nếu chỉ nhìn sơ lược, người chỉnh sửa có trình độ cao, hoặc kích cỡ hình ảnh không đủ lớn.
Rất may là hiện nay chức năng tìm kiếm hình ảnh của Google Images có thể phần nào giúp chúng ta xác minh độ tin cậy của các bức hình trên Internet. Chỉ cần bấm chuột phải vào tấm hình mà bạn cảm thấy đáng ngờ và chọn “Search Google for image.” Phần “Pages that include matching images” sẽ hiển thị những trang web có chứa hình ảnh tương tự tấm ảnh bạn vừa tìm kiếm.
Nếu có nhiều trang web cũng sử dụng hình ảnh đó nhưng với những nội dung khác nhau thì bạn nên đặt nghi vấn về nguồn gốc bài viết mà bạn đang đọc. Nếu hình ảnh bạn vừa tìm có điểm khác biệt với những tấm còn lại thì bạn không nên tin tưởng bài viết đó.

Một số mẹo xác minh khác

Truy cập website chuyên xác minh nguồn tin

Nếu trang tin tức bạn đọc sử dụng tiếng Anh làm ngôn ngữ chính, bạn có thể truy cập FactCheckInternational Fact-Checking Network (IFCN), hoặc Snopes để xác minh nguồn tin.

Tìm trang web đăng nội dung tương tự

Kiểm tra xem thông tin bạn đang đọc có được đề cập trên những trang báo chính thống khác như New York Times hoặc Wall Street Journal hay không. Nội dung trên những trang này hầu hết đã được rà soát và kiểm tra về tính xác thực trước khi được đưa lên mặt báo.

Kiểm tra chất lượng bài viết và nội dung bình luận

Nếu một bài viết phạm nhiều lỗi chính tả hoặc ngữ pháp, dù chỉ là lỗi nhỏ, thì bạn không nên tin tưởng vào nội dung bài viết đó. Ngoài ra, đọc lướt qua phần bình luận cũng là một cách để xác minh. Nếu có nhiều người chỉ ra những thông tin sai lệch của bài viết thì khả năng cao là bài viết đó không đáng tin cậy.
Nguồn / Tổng hợp từ:
Mindtools | CNN NPR | Harvard UMUC UWGBmà chúng ta cần lưu ý 


Tóm lược: 
Thời đại thông tin tràn ngập cũng có nghĩa tràn ngập mọi loại thông tin, trong đó có cả mọi loại thông tin giả (fake news): thông tin sai lệch/xuyên tạc (disinformation) và không tin không đúng sự thật (misinformation).
Ở đây cũng xét có nhu cầu để làm rõ vài định nghĩa. Theo tổ chức UNESCO thì tin sai (disinformation) là thông tin sai lệch và cố tình tạo ra để gây hại cho một người, nhóm xã hội, tổ chức hoặc quốc gia. Nên gọi loại tin này là tin xuyên tạc. Tin không thật (misinformation) là thông tin sai nhưng không tạo ra với mục đích gây hại. Tin giả (fake news) có ý nghĩa ngược với thông tin thật, bao gồm hai loại tin nêu trên. Dưới đây là bảng tóm lược 10 điểm mà chúng ta cần lưu ý khi tiếp nhận thông tin:
1. Tiêu đề bài viết: Tiêu đề của các tin fake thường rất hấp dẫn, viết in hoa kèm dấu chấm than mang tính chất khẳng định. Nếu bạn thấy một tiêu đề nghe có vẻ khó tin, thì có lẽ nội dung của bài cũng vậy thôi.
2. Quan sát đường link: Đường link chứa tin fake thường mô phỏng lại một trang tin đáng tin cậy nào đó, chỉ khác một vài ký tự trong đường dẫn. Bạn nên chú ý kỹ ở điểm này, có thể vào chính trang tin đó để đối chiếu lại.
3. Kiểm tra nguồn tin: Cần đảm bảo rằng tin tức đến từ một nguồn đáng tin cậy.
4. Kiểm tra định dạng bài viết: Các tin tức fake thường không được chỉnh chu, dễ có lỗi chính tả và ngữ pháp hết sức ngớ ngẩn. Ngoài ra, định dạng bài viết sẽ khá lộn xộn, không thống nhất.
5. Kiểm tra ảnhTin tức giả thường đi kèm ảnh và video để tăng sự tin tưởng. Tuy nhiên, đa số toàn là ảnh trên mạng, nên bạn cần làm thao tác tìm kiếm hình ảnh đó trên Internet để truy ra nguồn gốc của nó.
6. Kiểm tra thông tin thời gian: Tin fake có những mốc thời gian rất vô lý, thậm chí được sửa đổi hết sức trắng trợn.
7. Kiểm tra lại thông tin bằng chứngKiểm tra nguồn tin của tác giả về độ chính xác. Nếu thiếu bằng chứng, đó nhiều khả năng là tin fake.
8. Kiểm tra các trang tin chính thống: Nếu không có bất kỳ trang tin nào đăng tải, đó là dấu hiệu cho thấy đó là tin fake.
9. Xem lại tính chất nguồn tin: Đôi khi, người đọc có thể nhầm lẫn giữa một tin fake và một bài viết mang tính chất bông đùa. Hãy kiểm tra lại nguồn đăng tin.
10. Một số bài viết hết sức chặt chẽ, nhưng cố tình bóp méo sự thật. Cần phảitư duy phản biện tốt để nhận biết tính khách quan và đáng tin cậy của bài viết, và hay share một cách có trách nhiệm.
Tham khảo: Telegraph, The Guardian

CÔNG NGHỆ DEEPFAKE LÀM VIDEO GỈA
Công nghệ Deepfake hiện nay đang bị lợi dụng để phục vụ cho những mục đích chính trị xấu xa. Một video clip lan truền trên mạng người ta khó có thể phân biệt đâu là video có nội dung giả mạo. Bạn có thể đưa bất kỳ nhà chính trị nào làm bất cứ điều gì ở mọi nơi. Kể cả khi video đó là giả mạo nhưng khi lan truyền trên mạng xã hội thì nó sẽ hủy hoại ai đó.
Hiện tại chưa có luật lệ quy định về việc ứng dụng công nghệ Deepfake nhưng không thể ngăn sự phát triển và lan truyền của công nghệ này. Một chương trình có tên là FakeApp cho phép tải về dễ dàng để mọi người thích làm video clip giả có thể thử.
Dưới đây là một đoạn phim về cựu Tổng thống Mỹ, Barrack Obama tạo nên bởi công nghệ Deepfake giống thật đến đáng sợ. (Nguồn: Business Insider)
XEM THÊM:
LỜI BAN BIÊN TẬP: Chúng tôi nhận được bài viết của độc giả Liên Nguyễn nói về bản tin “BẰNG TIẾN SĨ LUẬT HARVARD CỦA BÀ MICHELLE OBAMA LÀ BẰNG GIẢ”. Tin này đã được lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội. Chúng tôi và nhiều người biết đó là tin giả, nhưng cũng có một số người tin đó là thật. Vậy chúng ta hãy thử xem bài phân tích dưới đây của độc giả Liên Nguyễn như thế nào! 


GIẢI MÃ TIN GIẢ
“BẰNG TIẾN SĨ LUẬT HARVARD CỦA BÀ MICHELLE OBAMA LÀ BẰNG GIẢ”

Dưới thời chính phủ Trump, conspiracy theories sinh sôi nảy nở tốc độ nhanh như nấm; độc hại, nguy hiểm như những chủng mới của coronavirus; được tín đồ của Trump chia sẻ, phát tán để bôi bẩn, làm hại người khác; lan tràn bùng phát mọi nơi, mọi lúc, khó mà dập tắt được, như thể chúng là những cơn cháy rừng gặp gió thổi mọi chiều. 
Con người thời đại này nếu mỗi ngày mỗi vội vàng tin vào những bản tin giả một cách mù quáng mà không vận dụng não bộ để phán đoán nhận định, thì e rằng chất xám trong não bộ của con người lâu ngày trở thành bị chai lì, không còn hoạt động được và càng ngày càng bị teo mòn đi... cho đến khi bị biến mất. 
Con người, một khi chất xám bị biến mất, đến giây phút lìa đời phải từ bỏ cuộc sống quá ngắn ngủi này để đi về một kiếp khác, e rằng chúng ta sẽ không còn sự minh mẫn để chủ động và lựa chọn đi về một cõi lành.
Chúng tôi đã có dịp viết về chuyện tin giả, fact-checking mấy lần rồi, đặc biệt là những người giỏi tiếng Anh thì việc kiểm chứng vô cùng dễ.  Không biết quý độc giả thế nào, nhưng người viết không bao giờ lan truyền tin giả.  Lan truyền tin giả có tác dụng, trước nhất gây hại cho người khác nếu họ tin đó là tin thực và thứ nhì với mình thì đã tự gieo một nhân xấu cho mình; nếu một người nhận tin thì tác dụng ít hơn nhưng nhiều người nhận tin, quả xấu càng lớn hơn.  Chắc chắn, quả xấu lớn của hành động này, sớm hay muộn, khi đủ duyên, thì mình sẽ phải nhận quả xấu thôi.
Cho nên, bất cứ ai nếu tin sâu NHÂN QUẢ, "phàm trước khi làm điều gì (chẳng hạn như chuyển tin giả vu khống, đổ tội cho người khác một cách không có chứng cớ), phải nghĩ đến hậu quả của nó" (lời của hòa thượng Thích Thiện Hoa trong "Bài Học Ngàn Vàng"), thì sẽ dừng ngay lại những hành động tạo quả xấu.
Người viết tin như vậy nên không bao giờ làm; trừ phi nếu có phải gởi tin giả "conspiracy theories" cho ai thì em sẽ "dán nhãn" là "tin giả" na ná như cách Twitter mới đây đã dán nhãn fact-checking trên mấy tweets của ông Trump.  
Nhận định tính thật hay giả của một bản tin rất dễ, nhiều khi chỉ cần vài giây suy xét là biết ngay.  Nhưng có khi phải kiểm tra để biết thực hư thế nào. Tuy viết ra đây thì dài dòng, nhưng thực sự tiến trình kiểm tra thực hư một nguồn tin rất mau chóng và rất dễ.  Chúng ta có thể dùng một trong ba cách dưới đây để kiểm tra, lần lượt từ cách chủ quan là tận dụng sự quan sát của mình, đến cách khách quan là dựa vào phương pháp fact-checking.  Cả ba cách đều dựa vào Google, YouTube, hoặc Internet.

Cách 1. Chuyện bà Michelle Obama (MO) có văn bằng thật là chuyện hết sức hiển nhiên, nó hiển lộ rành rànhthể hiện qua lời nói, nội dung nói, và cách bà ấy nói chuyện trước công chúng.  Chúng ta có thể đánh giá trình độ giáo dục (education)  của MO theo nhận định chủ quan của mình.
Quý vị chỉ cần vào YouTube, gõ ba chữ "michelle obama speech," thì thấy rất nhiều videos MO nói diễn văn, có những videos số lượng lên đến 7-8 triệu views, hoặc chí ít mỗi video cũng có vài ba triệu views hoặc vài trăm ngàn views.
Nhưng số lượng views lớn rất có thể cũng chẳng có ý nghĩa gì.  Chẳng hạn như có người rất nổi tiếng; nói lắp bắp không đâu vào đâu; phát ngôn bừa bãi; nói trước quên sau; lời nói sau thì mâu thuẫn, trái ngược với lời nói trước đó; nói phét gần 20 ngàn lần trong vòng 3 năm rưỡi nay; nói tục tỉu; nói nhục mạ người khác; nói tối nghĩa; nói lời mị dân; nói lời tự tâng bốc chính mình; vu khống, cáo buộc người khác mà không có chứng cớ chứng minh... những vẫn có thể có số lượng views rất lớn.
Cho nên, nếu vào YouTube, không nhất thiết phải nhìn vào số lượng views của MO, mà hãy lắng nghe MO đã nói gì; lời nói của MO trước công chúnggiá trị hay không, có xứng đáng để trở thành những bài học hoặc tấm gương sáng cho giới trẻ noi theo hay không...  Hãy nhìn phản ứng của khán giả đối với lời phát biểu của MO.  
Người thực có tri thức chân chính, người thực có education chân chính, người công tâm, người thiết diện vô tư như Bao Công chẳng hạn, sẽ biết chắc education, văn bằng Luật của MO là thật.
Bởi vậy, điều có thể chứng tỏ một người đã hoàn tất ít nhất một chương trình education nghiêm túc, nhất định phải thể hiện qua cách người ấy đã nói như thế nào, đời sống cá nhân người ấy ra sao, làm gì, thành tựu gì, hoặc viết gì trước/cho công chúng
Mời quý vị hãy nghe thử đoạn video này.  Nếu ai có ghét MO thì cũng nên nghe để có thể đánh giá trung thực, về việc MO có học hay thất học cỡ nào.
Watch first lady Michelle Obama’s full speech at the 2016 Democratic National Convention

Cách 2: Nếu cách 1 vẫn chưa thể thuyết phụctính chất nhận định chủ quan của mình, hoặc quý vị không chịu dùng cách 1, thì dùng cách 2 để kiểm chứng.  Cách 2 tương đối khách quan hơn cách 1, không dựa vào nhận định chủ quan của mình mà dựa vào sự đánh giá khách quan của những chuyên gia.
Hãy vào Google gõ đại khái vài từ khóa chính, ví dụ "who was the best educated u.s. first lady," thì có thể thấy vô số links trả lời cho câu hỏi này.  Những links được người searchers dùng nhiều nhất có lẽ được xếp ở vị trí trên cùng; trong trường hợp này là link của trang quora.com.
Bên dưới của link quora.com, chúng ta có thể nhìn thấy ngay hàng chữ này:
Sep 11, 2018 - There have been 9 first ladies who held an academic degree. The highest educated ones were Hillary Clinton and Michelle Obama, who both hold a Juris Doctor.
Sự trả lời cho câu hỏi trên, published ngày Sep 11, 2018, đến thời điểm này Melania Trump (MT) đã trở thành First Lady được gần 2 năm, nghĩa là người ta có tính luôn education của MT để xếp hạng.
Tạm dịch: Đến nay đã có tổng cộng 9 đệ nhất phu nhân có văn bằng của một đại học.  Hai người có học vấn cao nhất là Hillary Clinton và Michelle Obama, cả hai cùng có bằng Tiến Sĩ Luật.
https://www.quora.com/Who-was-the-best-educated-US-First-Lady
Nếu muốn biết thêm chi tiết, hãy bấm vào link trên, thì có thể đọc được khoảng 14 answers.  NgƯỜi viẾt xin chọn câu trả lời thứ 2 trong 14 câu trả lời, của Andre Engels, PhD Theoretical Computer Science, Eindhoven University of Technology (2001), vì câu trả lời cô đọng, đầy đủ như sau:
(Andre Engels có bằng Tiến Sĩ về Theoretical Computer Science ở Eindhoven University of Technology năm 2001, hy vọng sẽ không có ai trong đây cho rằng bằng tiến sĩ của Andre Engels là bằng tiến sĩ giả!  Nếu vẫn nghi ngờ về personal information của Andre Engels, chúng ta có thể "sợt" tiếp trên Google để tìm hiểu sự thật.)
There have been 9 first ladies who held an academic degree. The highest educated ones were Hillary Clinton and Michelle Obama, who both hold a Juris Doctor. The others are: Laura Bush (Master), Pat Nixon (Bachelor + master equivalent teaching degree), Lady Bird Johnson (double bachelor), Lou Henry Hoover, Grace Coolidge, Jacqueline Kennedy and Nancy Reagan (all bachelor).
Tạm dịch ngắn gọn: Đến nay đã có tổng cộng 9 đệ nhất phu nhân có văn bằng đại học.  Hai người có học vấn cao nhất là Hillary Clinton và Michelle Obama, cả hai cùng có bằng Tiến Sĩ Luật.  7 người có văn bằng học vấn tiếp theo, từ cao đến thấp, là: Laura Bush (Thạc Sĩ); Pat Nixon (Cử Nhân + văn bằng dậy học tương đương thạc sĩ); Lady Bird Johnson (Cử Nhân về 2 majors); Lou Henry Hoover, Grace Coolidge, Jacqueline Kennedy and Nancy Reagan (cả 4 người này đều có bằng Cử Nhân).

Cách 3: Là cách chính xác nhất, vì dùng phương pháp fact-checking.  "Fact(s)" là sự kiện có thật; bất cứ sự kiện nào có thật đều được gọi là "fact(s)."  Kiểm tra một thông tin xem nó có thật hay không có thật gọi là fact-check hay fact-checking.
Một trong những trang mạng fact-checking là snopes.com  Hãy gõ vào search box câu hỏi này, "Did Harvard Admit Michelle Obama’s Degrees Are Fake?" "Có phải Harvard thừa nhận rằng những văn bằng của MO là giả?"
Thì có ngay câu trả lời (Published 6 April 2020) như dưới đây:
Claim: Harvard University confirmed that Michelle Obama's degrees are fake.
Rating: Labeled Satire

Claim rằng: Đại Học Harvard University đã khẳng định rằng những văn bằng của Michelle Obama là giả.
Xếp loại: Thể loại Trào Phúng.
(Có nghĩa là loại tin như thế này được xếp loại là trào phúng.)
On March 14, 2020, ObamaWatcher published an article positing that the degrees earned by former first lady Michelle Obama at Harvard University were fake and that her transcripts had been altered to change her gender from male to female.
Vào March 14, 2020, trang ObamaWatcher đã xuất bản một bài báo nói y như thật rằng những văn bằng mà đệ nhất phu nhân Michelle Obama có được tại Harvard University là giả và rằng những học bạ của bà đã được cạo sửa để đổi giới tính từ nam sang nữ.
Everything on this website is fiction. It is not a lie and it is not fake news because it is not real. If you believe that it is real, you should have your head examined. Any similarities between this site’s pure fantasy and actual people, places, and events are purely coincidental, and all images should be considered altered and satirical. See above if you’re still having an issue with that satire thing.
Tất cả mọi thứ trên trang web này đều hư cấu (nghĩa là sản phẩm tưởng tượng).  Đó không phải là một sự nói dối, cũng không phải là tin giả, mà là tin không thực sự hiện hữu.  Nếu bạn tin rằng đây là tin có thật, bạn nên đi kiểm tra não bộ của bạn.  Bất cứ sự tương đồng trùng hợp nào nếu có giữa người thật, việc thật và những bản tin tưởng tượng trên trang web này được coi là dàn dựng và trào phúng.  Hãy đọc lại ở bên trên nếu bạn vẫn còn bị kẹt ở chi tiết trào phúng.
In reality, Obama graduated cum laude* from Princeton University in 1985 and then earned her Juris Doctor (J.D.) degree from Harvard Law School in 1988. The claim that Michelle Obama is really a man (hinted at in the fictional article) is an unfounded yet oft repeated conspiracy theory.
Thực tế là, Obama đã tốt nghiệp "cum laude, hạng danh dự" ở Princeton University* năm 1985 và tiếp theo có được văn bằng Tiến Sĩ Luật ở Harvard Law School* năm 1988.  Tuy nhiên, tin đồn rằng "Michelle Obama thực sự là một người đàn ông" là một loại tin "conspiracy theory" không có chứng cứ.   
(* "Cum Laude" là một từ ngữ Latin, nghĩa là "with distinction, hạng ưu tú, xuất sắc" hoặc "with honor, hạng cao, hạng danh dự" hoặc "with praise, được khen ngợi."  Sự xếp hạng tốt nghiệp hạng gì dựa trên thang độ điểm số tối đa 4 điểm của GPA.  Thông thường, phải có GPA cao từ 3.5 trở lên mới được xếp hạng là "Cum Laude."
* Princeton University (tiểu bang New Jersey) và Harvard University (tiểu bang Massachusetts) là hai trong những trường đại học nổi tiếng hàng đầu nước Mỹ, là hai trường nằm trong hệ thống Ivy League Schools, là một hệ thống đại học lâu đời và rất nổi danh ở Mỹ.  Hệ thống đại học Ivy League có tỷ số thu nhận sinh viên rất nhỏ.  Phải là học sinhthành tích xuất sắc mới có thể được vào hai trường đại học này.)
Đây là link để kiểm chứng fact-checking cho những điều vừa viết trong cách 3:
Did Harvard Admit Michelle Obama's Degrees Are Fake?

Do lòng tham vô đáy, người ta đã bịa đặt ra tin giả.  Đối với thế hệ của tuổi 50, 60 trở lên, tin tức dựng lên từ conspiracy theories rất có hại, có thể dẫn đến việc tàn phá sự nghiệp của cá nhân, của tập thể; hủy hoại một chế độ, một chính thể; tàn phá nền dân chủ...  Đối với những ai lớn tuổi, tuy conspiracy theories có tính tàn phá, hủy hoại, nhưng những ai thuộc lứa tuổi gần đất xa trời và có khuynh hướng thích tàn phá, thích hủy hoại thì chắc là không "care" đến hậu quả tàn phá nghiêm trọng, khó lường của tin giả.
Chỉ tội cho những thế hệ trẻ và con cháu của thế hệ trẻ, những con đàn cháu đống của chủ nhân những trung tâm tung tin giả và đồng lõa tin giả.  Họ, những thế hệ trẻ tiếp theo, tương lai và hy vọng của nước Mỹ, là nạn nhân phải bị sống trong một đất nước nơi mà tin thật thì không mấy ai tin, còn tin giả thì áp đảo tin thật, và có hằng ha sa số người tin.  Chẳng khác gì địa ngục, nơi điều dối trá thắng điều chân thật.  Thật là đau lòng!  
Nếu Joe Biden thắng cử, người viết bài này nhất định sẽ viết một lá thư gởi cho tổng thống mới, về conspiracy theories.  Sẽ đề nghị với Joe Biden rằng "Hãy mở thêm những môn học ở cấp high school toàn quốc, dậy cách hiểu và khống chế conspiracy theories.  Ra luật về “conspiracy theories."
Sau bài viết này, người viết sẽ block tất cả những emails của bất cứ ai chia  sẻ thông tin dối trá conspiracy theories.
 Lien Nguyen
June 5, 2020