CỘI RỄ CỦA CHIẾN TRANH ĐƯƠNG ĐẠI: CÁI NHÌN TỪ TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO

https://thuvienhoasen.org/a43650/coi-re-cua-chien-tranh-duong-dai-cai-nhin-tu-triet-hoc-phat-giao CỘI RỄ CỦA CHIẾN TRANH ĐƯƠNG ĐẠI: CÁI NHÌN TỪ TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO https://thuvienhoasen.org/images/file/YgjvQtWI3ggBAJQZ/trung-dong-khoi-lua.jpg Chiến tranh Trung Đông, Thủ đô Iran (ảnh AP) Mở đầu Chiến tranh đương đại, dù được khoác lên mình những lý do như an ninh, chủ quyền hay bảo vệ lợi ích quốc gia, vẫn luôn là một trong những biểu hiện khốc liệt nhất của khổ đau nhân loại. Các cách tiếp cận truyền thống thường lý giải chiến tranh từ góc độ chính trị, kinh tế hoặc địa chiến lược. Tuy nhiên, triết học Phật giáo lại đề xuất một hướng tiếp cận sâu hơn: truy nguyên chiến tranh từ chính nội tâm con người. Theo đó, mọi xung đột bên ngoài đều phản ánh những bất ổn bên trong, và cội rễ thực sự của chiến tranh không nằm ở vũ khí hay biên giới, mà nằm ở tâm thức chưa được chuyển hóa. 1. Tam độc: Nguồn gốc nội tại của xung đột Trong triết học Phật giáo, “tam độc” – tham, sân, si – được xem là căn nguyên của mọi khổ đau. Ba yếu tố này không chỉ chi phối đời sống cá nhân mà còn mở rộng thành các động lực gây xung đột ở cấp độ tập thể. Tham (lobha) biểu hiện qua khát vọng chiếm hữu vô hạn: tài nguyên, lãnh thổ, quyền lực và ảnh hưởng. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, lòng tham không còn giới hạn ở cá nhân mà trở thành động lực của các quốc gia và tập đoàn. Sân (dosa) là trạng thái thù hận và đối kháng. Khi được nuôi dưỡng bởi lịch sử, ký ức tập thể hoặc tuyên truyền, sân hận dễ dàng biến thành bạo lực có tổ chức, hợp thức hóa chiến tranh. Si (moha) là vô minh – không nhận ra bản chất tương liên của thế giới. Chính sự thiếu hiểu biết này khiến con người tin vào những ranh giới tuyệt đối, những chân lý độc tôn và những kẻ thù “cần bị tiêu diệt”. Như vậy, chiến tranh không phải là hiện tượng ngẫu nhiên, mà là hệ quả tất yếu khi tam độc vận hành ở quy mô lớn. 2. Ảo tưởng về cái tôi và sự hình thành xung đột tập thể Một trong những giáo lý trung tâm của Phật giáo là “vô ngã” (anatta) – phủ nhận sự tồn tại của một cái tôi cố định, độc lập. Tuy nhiên, trong thực tế xã hội, con người lại không ngừng tạo dựng và bảo vệ các dạng “cái tôi mở rộng” như dân tộc, tôn giáo hay ý thức hệ. Chính sự đồng nhất này tạo nên ranh giới giữa “chúng ta” và “họ”. Khi cái tôi tập thể bị đe dọa, con người dễ dàng chấp nhận hoặc ủng hộ bạo lực như một hành động tự vệ chính đáng. Từ đó, chiến tranh được hợp lý hóa không chỉ về mặt chính trị mà còn về mặt tâm lý và đạo đức. Phật giáo cho rằng đây là biểu hiện của “ngã chấp” – sự bám víu vào một bản sắc tưởng tượng. Khi ngã chấp càng mạnh, xung đột càng trở nên gay gắt. 3. Duyên khởi và bản chất liên đới của chiến tranh Học thuyết “duyên khởi” (pratītyasamutpāda) của Phật giáo khẳng định rằng mọi hiện tượng đều phát sinh từ sự tương tác của nhiều điều kiện. Chiến tranh, do đó, không thể được hiểu như hành động đơn lẻ của một cá nhân hay quốc gia, mà là kết quả của một mạng lưới nhân duyên phức tạp. Những yếu tố như bất bình đẳng kinh tế, di sản lịch sử, xung đột văn hóa và sai lầm trong chính sách đều góp phần tạo nên điều kiện cho chiến tranh nổ ra. Cách nhìn này giúp vượt qua lối tư duy nhị nguyên “đúng – sai”, thay vào đó là nhận thức toàn diện về trách nhiệm chung. Nhìn từ duyên khởi, không có “kẻ ác tuyệt đối”, mà chỉ có những điều kiện dẫn đến hành vi gây hại. Điều này mở ra khả năng đối thoại và hòa giải thay vì chỉ trừng phạt và đối đầu. 4. Chiến tranh như biểu hiện tập thể của khổ đau Trong Phật giáo, “khổ” (dukkha) là một đặc tính phổ quát của tồn tại. Chiến tranh có thể được xem là biểu hiện tập thể của khổ đau này, khi nỗi sợ hãi, bất an và tổn thương lan rộng từ cá nhân đến cộng đồng. Một vòng lặp thường thấy là: sợ hãi dẫn đến phòng vệ, phòng vệ dẫn đến tấn công, và tấn công lại tạo ra thêm sợ hãi. Chu trình này tự củng cố và leo thang, khiến xung đột ngày càng khó kiểm soát. Nếu không có sự can thiệp từ nhận thức và đạo đức, vòng lặp này có thể kéo dài vô hạn, giống như một dạng “luân hồi” của bạo lực trong đời sống xã hội. 5. Vô minh trong thời đại hiện đại Một nghịch lý đáng chú ý là: dù khoa học và công nghệ phát triển vượt bậc, con người vẫn chưa vượt qua được vô minh ở cấp độ nhận thức. Thông tin bị thao túng, truyền thông bị chính trị hóa, và các hệ tư tưởng cực đoan tiếp tục định hình cách con người nhìn thế giới. Sự thiếu vắng chánh niệm khiến các quyết định quan trọng – đặc biệt trong chính trị và quân sự – dễ bị chi phối bởi cảm xúc, định kiến và áp lực ngắn hạn. Điều này làm gia tăng nguy cơ xung đột và giảm khả năng giải quyết hòa bình. 6. Hướng tiếp cận giải quyết xung đột từ Phật giáo Từ góc nhìn Phật giáo, việc chấm dứt chiến tranh không thể chỉ dựa vào các hiệp định hay cân bằng quyền lực, mà cần một sự chuyển hóa sâu sắc ở cả cá nhân lẫn tập thể. Trước hết là sự tu dưỡng nội tâm: giảm tham bằng cách thực hành tri túc, giảm sân thông qua lòng từ bi, và giảm si bằng trí tuệ. Khi con người hiểu rõ bản chất liên đới của tồn tại, họ sẽ ít có xu hướng gây hại cho người khác. Thứ hai là việc nuôi dưỡng từ bi và bất bạo động trong quan hệ quốc tế. Điều này không có nghĩa là thụ động, mà là hành động dựa trên hiểu biết và tôn trọng lẫn nhau. Cuối cùng là áp dụng chánh niệm vào quá trình ra quyết định. Một xã hội có ý thức rõ ràng về hậu quả của hành động sẽ có khả năng ngăn chặn xung đột từ sớm, thay vì chỉ phản ứng khi chiến tranh đã bùng nổ. Kết luận Từ góc nhìn triết học Phật giáo, chiến tranh đương đại không chỉ là sản phẩm của những xung đột bên ngoài, mà là biểu hiện của những bất ổn sâu xa trong tâm thức con người. Khi tham, sân, si vẫn còn chi phối, chiến tranh sẽ tiếp tục tái diễn dưới những hình thức khác nhau. Do đó, con đường hướng tới hòa bình bền vững không chỉ nằm ở việc thay đổi cấu trúc chính trị hay kinh tế, mà còn ở việc chuyển hóa nhận thức và đạo đức của con người. Chỉ khi con người hiểu rõ chính mình và mối liên hệ với thế giới, chiến tranh mới thực sự có thể được vượt qua. Hòa Nguyễn THAM: https://baotiengdan.com/2026/03/26/nghi-van-dang-sau-nhung-tuyen-bo-cua-trump-ve-cuoc-chien-voi-iran/ ...“TÔI VUI MỪNG THÔNG BÁO RẰNG HOA KỲ VÀ IRAN ĐÃ CÓ NHỮNG CUỘC TRAO ĐỔI RẤT TỐT VÀ HIỆU QUẢ TRONG HAI NGÀY QUA VỀ VIỆC GIẢI QUYẾT HOÀN TOÀN VÀ TRIỆT ĐỂ MỌI THÙ ĐỊCH Ở TRUNG ĐÔNG. DỰA TRÊN THÁI ĐỘ VÀ TINH THẦN TRONG NHỮNG CUỘC THẢO LUẬN SÂU SẮC, CHI TIẾT VÀ MANG TÍNH XÂY DỰNG NÀY — SẼ TIẾP DIỄN TRONG TUẦN — TÔI ĐÃ CHỈ THỊ BỘ CHIẾN TRANH HOÃN MỌI CUỘC TẤN CÔNG QUÂN SỰ NHẰM VÀO CÁC NHÀ MÁY ĐIỆN VÀ CƠ SỞ NĂNG LƯỢNG CỦA IRAN TRONG 5 NGÀY, PHỤ THUỘC VÀO KẾT QUẢ CỦA CÁC CUỘC GẶP VÀ THẢO LUẬN ĐANG DIỄN RA. XIN CẢM ƠN QUÝ VỊ! — TỔNG THỐNG DONALD J. TRUMP”. Khoảng thời gian 5 ngày mà Trump cam kết tạm dừng lời đe dọa này — bản thân cuộc chiến vẫn tiếp diễn — trùng đúng các ngày thị trường chứng khoán mở cửa. Theo The Kobeissi Letter, một bản tin phân tích thị trường chứng khoán, chỉ số S&P 500 đã tăng vọt 240 điểm. Giá dầu Brent giảm xuống còn 96 USD/ thùng. Rồi Iran bác bỏ các tuyên bố của Trump và nói các lãnh đạo của họ không hề có “bất kỳ liên lạc trực tiếp hay gián tiếp” nào với phía Trump. Bộ Ngoại giao Iran nói Trump đang cố “kéo giá năng lượng xuống và câu giờ để triển khai kế hoạch quân sự của mình”. Iran khẳng định, các nước trong khu vực đã tiếp cận họ để đàm phán, và “phản hồi của chúng tôi với tất cả các nước là rõ ràng: Chúng tôi không phải bên khởi đầu cuộc chiến này, và mọi yêu cầu như vậy phải được chuyển cho Washington”. Chỉ số S&P lại giảm 120 điểm và giá dầu Brent tăng lên khoảng 100 USD/thùng. “Chuyện gì đang diễn ra ở đây?” Adam Kobeissi viết trong bản tin của ông về thị trường. Câu trả lời mà mạng xã hội lập tức nhảy vào là: Thao túng thị trường. Nhà kinh tế Paul Krugman cũng gợi ý điều tương tự hôm nay, lưu ý rằng người có thông tin nội bộ “hoàn toàn có thể bán khống một loạt hợp đồng tương lai dầu thô ở mức giá rất cao — Brent cuối tuần qua hơn 112 USD — rồi mua lại ngay sau khi Trump tuyên bố tiến triển lớn, nhưng trước khi Iran phủ nhận. Và như vậy họ có thể thu một khoản lợi nhuận cực kỳ lớn”. Thực tế, cuối ngày, các phóng viên như Yun Li của CNBC cho biết, khoảng 15 phút trước tuyên bố của Trump, đã có một đợt nhảy vọt đột ngột trong hợp đồng tương lai S&P 500 và dầu. Krugman còn có những nhận định khác. Trump đã đe dọa “phạm một tội ác chiến tranh ở quy mô lớn” bằng cách đánh vào các cơ sở năng lượng dân sự và “hẳn đang tìm đường thoát”. Krugman lưu ý, không có lý do rõ ràng nào để Iran muốn đạt được thỏa thuận lúc này: Có vẻ họ đang thắng theo tiêu chí làm Mỹ mất mặt bằng cách kéo dài cuộc chiến. Krugman nêu một điểm lớn: “Hãy nghĩ xem vị thế của Mỹ trên thế giới đã bị suy yếu đến mức nào, không chỉ bởi việc thất bại rõ ràng trong việc khuất phục một cường quốc hạng tư, mà còn bởi thực tế là mọi người giờ đều biết rằng bạn không thể tin bất cứ điều gì, không thể tin bất kỳ cam kết nào mà Mỹ đưa ra. Bạn không thể trông đợi Mỹ thực hiện lời hứa, và cả lời đe dọa. Và mặc định bây giờ phải là bất kỳ điều gì chính quyền này nói đều là lời nói dối”.