THIỀN trong thơ Nguyễn Duy

ÁNH ĐÈN TRÚC CHỈ và HƠI THỞ THIỀN trong thơ Nguyễn Duy Tô Văn Trường Có những cuộc gặp gỡ không chỉ là kỷ niệm, mà trở thành một dạng “thiền duyên” - nơi con người, thơ ca và thời cuộc chạm vào nhau trong một khoảnh khắc vừa thực vừa hư. Tôi nhớ thập niên 90 của thế kỷ XX, có dịp cùng nhà thơ Nguyễn Duy tháp tùng ông Võ Văn Kiệt (Sáu Dân) đi khảo sát vùng Tứ giác Long Xuyên. Những chuyến đi dài, đất còn hoang, nước còn nặng phù sa, và câu chuyện mở đất khi ấy không chỉ là chuyện kinh tế, mà là đánh thức một vùng năng lượng đang ngủ quên. Trong một lần dừng chân, Nguyễn Duy đọc lại “Đánh thức tiềm lực”. Tôi không còn nhớ hết từng câu chữ, chỉ nhớ một cảm giác rất lạ: bài thơ khi ấy không còn là thơ nữa. Nó như chạm vào đất, vào người, vào cái đang chờ được gọi tên. Nhiều năm sau, cách đây chừng ba năm, tôi lại gặp ông. Nguyễn Duy khi ấy đã yếu, phải chống gậy, nhưng vẫn lặn lội về quê lúa thăm bạn già. Và cũng như một duyên cũ chưa dứt, ông lại đọc “Đánh thức tiềm lực”. Vẫn bài thơ ấy, nhưng không còn là tiếng gọi của một thời mở đất, mà như một lời tự đánh thức – lặng hơn, sâu hơn, như chạm vào chính phần tiềm lực đang dần khép lại của đời người. Hai lần nghe, hai không gian, hai trạng thái của đời người nhưng là một dòng chảy. Có lẽ từ những khoảnh khắc ấy, tôi hiểu thơ Nguyễn Duy theo một cách khác: không chỉ là ngôn từ, mà là một dạng tỉnh thức – một cách đánh thức không chỉ tiềm lực của đất, mà của chính con người, trong mỗi chặng đời. Nguyễn Duy, trong con mắt nhiều người, là nhà thơ của đời sống, của chiến tranh, của cây tre bền bỉ và dân dã. Nhưng phía sau những vần thơ quen thuộc ấy, còn có một Nguyễn Duy khác - lặng lẽ, thâm trầm, và gần như “vô vi” khi ông bước vào thế giới của thơ thiền. Cuộc triển lãm “Thơ Thiền Lý-Trần” năm 2007 tại Boston, và hành trình trở về TP.HCM sau 19 năm, không chỉ là một sự kiện văn hóa, mà còn giống như một vòng luân hồi của thi ca: đi xa để trở về, mất dấu để hiển lộ. Trong dòng chảy ấy, bài thơ “Quốc Tộ” của Thiền sư Pháp Thuận hiện lên như một hạt nhân tinh thần. Không dài, không phô diễn, nhưng lại chứa đựng một tầm nhìn rộng lớn về vận nước và đạo trị quốc. Bốn câu thơ như bốn nhịp thở ngắn gọn, cô đọng, nhưng lan tỏa một nguồn năng lượng tĩnh tại mà sâu xa: Quốc tộ như đằng lặc Nam thiên lí thái bình Vô vi cư điện các Xứ xứ tức đao binh Nguyễn Duy, bằng cảm quan hiện đại nhưng vẫn giữ được linh khí cổ xưa, đã chuyển tải bài thơ ấy sang một dạng ngôn ngữ vừa gần gũi vừa huyền ảo: Bời bời vận nước quấn mây Trời Nam mở lượng đó đây thái bình Thiền tâm thấm tận triều đình Thì nhân gian dứt đao binh đời đời Có thể nói, đây không đơn thuần là một bản dịch, mà là một sự “chuyển kiếp” của thi ca. Nguyễn Duy không chỉ chuyển nghĩa, mà chuyển cả khí, cả thần. Cái “đằng lặc” trong nguyên tác - hình ảnh dây leo quấn quýt trở thành “bời bời vận nước quấn mây”, mở ra một không gian vừa rối ren vừa linh động. Vận nước không còn là một khái niệm chính trị khô cứng, mà là một dòng năng lượng đang vận động, có thể xoắn lại, có thể bung ra. Điểm đặc biệt ở đây là Nguyễn Duy không cố gắng “hiện đại hóa” bài thơ theo nghĩa làm mới bề mặt, mà ông đi sâu vào tinh thần thiền - nơi mọi thứ đều không cố định, không bám chấp. Chính vì thế, câu “Vô vi cư điện các” được ông chuyển thành “Thiền tâm thấm tận triều đình”. Đây là một lựa chọn đáng suy ngẫm. “Vô vi” - một khái niệm cốt lõi của triết học Đông phương không phải là không làm gì, mà là hành động trong sự thuận theo tự nhiên, không cưỡng cầu. Nguyễn Duy không giữ nguyên từ “vô vi”, mà thay bằng “thiền tâm”, như muốn nhấn mạnh rằng gốc rễ của trị quốc không nằm ở hành động bên ngoài, mà ở trạng thái nội tâm. Chính chỗ này, thơ Nguyễn Duy chạm vào một tầng sâu hơn của hiện thực. Khi ông Sáu Dân nghe bài thơ “Đánh thức tiềm lực” và thốt lên “đau nhưng chịu được”, đó không chỉ là phản ứng trước một tác phẩm, mà là sự cộng hưởng giữa thi ca và thực tại. Cái “đau” ở đây có thể là nỗi trăn trở về đất nước, về những tiềm lực chưa được khai mở. Nhưng “chịu được” bởi vì trong cái đau ấy, vẫn có một niềm tin, một khả năng chuyển hóa. Thơ thiền của Nguyễn Duy, vì thế, không phải là sự lánh đời, mà là một cách đối diện với đời ở mức sâu nhất. Ông không rao giảng, không triết lý trực tiếp, mà để cho hình ảnh và nhịp điệu tự nói. Điều này rất gần với tinh thần của thiền: không giải thích, không áp đặt, mà gợi mở. Hình ảnh khung đèn trúc chỉ ở Huế, nơi bài thơ “Quốc Tộ” được chế tác thành một tác phẩm nghệ thuật, là một biểu tượng đẹp cho sự giao thoa giữa thơ và đời. Ánh sáng xuyên qua lớp giấy trúc, mang theo từng câu chữ, tạo nên một không gian vừa hữu hình vừa vô hình. Đó cũng chính là bản chất của thơ thiền: không nằm hoàn toàn trong chữ, mà trong khoảng trống giữa các chữ. Nguyễn Duy giữ khung đèn ấy trong nhà, như giữ một ngọn đèn tâm thức. Mỗi lần nhìn vào, có lẽ không chỉ là nhớ về một bài thơ, mà là nhớ về một trạng thái - trạng thái của sự tĩnh lặng giữa biến động. Việc triển lãm trở về TP.HCM sau 19 năm càng làm rõ thêm ý nghĩa của hành trình này. Thơ thiền không bị “lưu lạc”, mà chỉ đang đi qua những không gian khác nhau để tích tụ thêm năng lượng. Khi trở về, nó không còn là chính nó của ngày xưa, mà đã mang theo những lớp nghĩa mới, những trải nghiệm mới. Có một điều thú vị là thơ thiền, dù ra đời từ hàng nghìn năm trước, lại có khả năng đối thoại với hiện tại một cách mạnh mẽ. Trong một thế giới đầy biến động, nơi con người dễ bị cuốn vào tốc độ và áp lực, những câu thơ như “Vô vi cư điện các” hay “Thiền tâm thấm tận triều đình” trở nên gần gũi hơn bao giờ hết. Chúng nhắc nhở rằng mọi thay đổi bên ngoài đều bắt đầu từ bên trong. Nguyễn Duy, bằng cách của mình, đã làm sống lại những giá trị ấy mà không biến chúng thành bảo tàng. Ông không đóng khung thơ thiền trong quá khứ, mà đưa nó vào dòng chảy hiện đại. Và chính vì thế, thơ ông vừa có tính lịch sử, vừa có tính đương đại. Nếu nhìn rộng hơn, có thể thấy hành trình của thơ thiền Nguyễn Duy cũng là hành trình của văn hóa Việt Nam: đi qua chiến tranh, qua những biến động, qua những lần “lưu lạc”, nhưng vẫn giữ được một lõi tinh thần. Lõi ấy không ồn ào, không phô trương, nhưng bền bỉ giống như cây tre trong thơ ông. Khi nhớ lại hình ảnh Nguyễn Duy chống gậy về quê lúa thăm bạn già, đọc lại bài thơ “Đánh thức tiềm lực”, ta thấy một sự nối dài của thời gian. Con người có thể già đi, nhưng thơ thì không. Nó chỉ thay đổi cách hiện diện. Và trong sự hiện diện ấy, luôn có một khoảng lặng - nơi người nghe, người đọc, và chính tác giả có thể gặp lại mình. Có lẽ, điều hấp dẫn nhất của thơ thiền Nguyễn Duy chính là sự “không hoàn tất”. Mỗi lần đọc, mỗi lần nghe, lại mở ra một cách hiểu khác. Nó không đưa ra câu trả lời, mà đặt ra những câu hỏi không phải để giải, mà để sống cùng. Và trong ánh sáng mờ ảo của chiếc đèn trúc chỉ, bài thơ “Quốc Tộ” vẫn tiếp tục ngân lên không chỉ như một lời tiên tri về vận nước, mà như một lời nhắc nhở về cách con người có thể sống: nhẹ hơn, sâu hơn, và tỉnh thức hơn giữa những “bời bời” của đời sống. Đó, có lẽ, là dấu lặng đẹp nhất mà Nguyễn Duy để lại - một dấu lặng không kết thúc, mà mở ra. https://www.facebook.com/hoang.thuy.hung.2025/posts/pfbid02LNS79tEDwQUy33qFksrEy1cxHmDo8EfzTFiXG3QBbMaHYsDQrMko3L57cdqBEQd2l

26 hang động mới ở Phong Nha - Kẻ Bàng

https://tuoitre.vn/phat-hien-26-hang-dong-moi-o-phong-nha-ke-bang-co-hang-dac-sac-dai-4-2km-20260424161626802.htm Phát hiện 26 hang động mới ở Phong Nha - Kẻ Bàng, có hang đặc sắc dài 4,2km

'Self-Aware' Robots (Switzerland) -- Self-Awareness and Consciousness

https://www.npr.org/2025/03/28/nx-s1-5178103/road-safety-tips-highway-emergencies 'Self-aware' robots can learn complex tasks by watching humans. Is that a good thing? April 24, 20266:00 AM ET By Katia Riddle Scientists have used machine learning to help robots learn how to do new tasks even in changing conditions. Malte Mueller/Getty Images Imagine a robot that could do your laundry, make your bed, cook your dinner, or stock the dairy section at your local grocery store. Humans have long been able to teach robots how to do individual tasks, but instructing them on these more sophisticated jobs has been an elusive goal, despite billions of dollars invested into robotics. Now, a team of scientists in Switzerland has made progress in the quest to invent helpful robots that can act on complex instruction from humans. The development raises questions about whether this kind of technology could someday learn not only to help humans, but to also become capable of harming them. Inventing the personal barista For years, robotics scientist Sthithpragya Gupta has been dreaming about the things his robot might do. "I personally want the robot to make me a coffee," says Gupta. He and his colleagues at École Polytechnique Fédérale de Lausanne — an engineering school in Switzerland — keep late hours at their lab in the Swiss Alps. "There's a lot of coffee consumption," says Gupta. "If I could just say 'a little bit of sugar, a bit more creamer,' stuff like that," he says. "That would be a dream come true." A problem that robotics scientists and engineers like Gupta have long battled is that robots cannot do tasks beyond those they are specifically programmed for. Gupta uses a tennis example to explain the issue. Robots may be able to learn how to hit a backhand shot, he explains. They can backhand that ball perfectly again, and again, and again. But if conditions change — say, their opponent moves, or the light changes — it all falls apart. Humans have no problem adjusting to these kinds of changes. Teaching a robot how to adapt, though, is much more difficult. "It's very difficult to transfer this behavior from humans to robots," says Gupta. Until now, he hopes. Gupta and his colleagues have published a paper in the journal Science Robotics demonstrating a new way of teaching robots using machine learning, a type of artificial intelligence. The approach relies on kinematic intelligence — a robot's built-in awareness of how its own body can move safely through space. In a video demonstrating their technology, robots with a single arm attached to a base watch as a human instructor tosses a ball into a small container. The robots then pick up the ball and copy the instructor's behavior, adjusting for their own position and accommodating their non-human bodies. Robots are then capable of transferring these skills and knowledge to other robots. "It could be a turning point," says Robert Platt, who studies engineering and robotics at Northeastern University. Platt, who called the work a "breakthrough," noted that the field of robotics is not in widespread agreement about the path forward to creating effective robots through machine learning — but that most agree the problem these researchers are tackling is a critical one. "More people may do this in the future," he said. Platt was hesitant to forecast any particular timeline for robots becoming widespread household accessories. "We're at a point of very fast change," he notes. " Part of the reason why I hesitate to make predictions — look what happened with large language models," he says, referring to generative AI chatbots such as ChatGPT or Claude that have been widely adopted. "We were a long way away and then all of a sudden — we weren't." A fine line between self-awareness and consciousness If a robot can self-correct and teach others, does that make it self-aware? " It looks like this robot is capable of doing some very impressive feats of learning," says Susan Schneider, who studies artificial intelligence at Florida Atlantic University. "But that doesn't mean something has full-blown consciousness or inner awareness in the sense that biological beings have it." Schneider points out that a critical distinction between robots and humans is feeling. "Consciousness is the felt quality of experience," she says. "When you sip your morning espresso shot, when you see the richness of the sunset, when you have a headache, it feels like something from the inside to be you." But this lack of consciousness poses new questions about ethics. "It immediately raises alarm bells in any AI safety researcher's mind," says Schneider. Later versions of this kind of technology, she says, could potentially be weaponized against humans. Researchers have taken care to include safety protocols to ensure that robots aren't able to hurt people. Even they acknowledge, however, that future development of this technology will need guardrails. " I think really soon we should have regulatory frameworks on who operates a robot and how," says Gupta. Humans are at an inflection point with robotics, says Susan Schneider. "It's a very exciting time," she says, "and we just don't know where it's headed." Related: https://www.npr.org/2026/04/20/nx-s1-5785241/these-robots-can-figure-out-how-to-do-a-task-after-watching-humans-do-it https://www.npr.org/2025/05/12/1250811320/its-actually-really-hard-to-make-a-robot-guys https://www.npr.org/2025/09/11/nx-s1-5532095/where-word-robot-came-from-rur

Road Safety Tips for Car Drivers

What To Do When There's A Flash Flood Warning While You're Driving https://www.npr.org/2021/10/28/1050148981/what-to-do-when-theres-a-flash-flood-warning-while-youre-driving https://www.npr.org/2025/03/28/nx-s1-5178103/road-safety-tips-highway-emergencies 1. DON'T speed. It can make it harder to avoid potential hazards on the road, and it can make car crashes more severe, Carias says. If someone is tailgating you, "move over one lane and let them pass. There's no reason for you to speed up." 2. DO call 911 if you're being threatened by another driver. "If someone is brandishing a firearm or a car has been following you, contact 911," Carias says. Don't engage. Officers will send help. If they can't get to your location on the highway, "Don't stop. Our dispatch will stay on the phone with you and give you directions to a designated location, where an officer will try to meet you." 3. DON'T slam the brakes if you have engine trouble on the highway. If your car stalls or runs out of gas on the road, put your hazard lights on right away and release the accelerator, Carias says. "Try to veer to the right shoulder of the freeway and come to a safe stop," then call roadside assistance or 911. Sitting in the passenger's seat can be safer than sitting in the driver's seat if you're parked on the right shoulder of the road awaiting help. And remember to buckle up. Klaus Kremmerz for NPR 4. DO hop into the passenger seat while waiting for help in the right shoulder lane. It can be safer than sitting in the driver's seat. You want to position yourself as far away from traffic as possible. And buckle up, Carias says. 5. DO get as far away from your car as possible if you see smoke or flames coming out of the engine. In the event of a car fire, pull over, turn off the engine and move yourself at least 100 feet away from the burning vehicle, according to the U.S. Fire Administration. Don't try to fight the fire. 6. DO slow down in extreme rainy conditions. "Give yourself more time to be reactive" to road hazards, Carias says. And turn on your headlights. Rain can make it hard to see the road and for other drivers to see you. "I have a little saying that goes, 'if your wipers are going, your headlights are glowing.'" 7. DON'T accelerate or slam the brakes if you're skidding on ice. "Once you've already started sliding, you're kind of going along for the ride," Carias says. Cautiously turn your wheel in the direction you want the car to go, and straighten the wheel as you feel the car straighten out, according to AAA. 8. DON'T turn on your high beams in heavy fog. "Fog is essentially water molecules. Shining bright light at those molecules is just going to reflect that light back to you and make it harder to see," Carias says. Instead, turn on your headlights and fog lamps if you have them. The moment your car falls into a body of water, unbuckle your seatbelt and roll down the windows. Don't open the door. 9. DO unbuckle your seatbelt and start to roll down the windows the moment your car falls into a body of water. "Don't try to open the door," Carias says. Once a vehicle is more fully submerged, the pressure from the water against the windows and doors can make it difficult to open them. Escape through the open window and exit to safety. If you can't roll down the window, "do your best to shatter the window using your elbow or whatever you can," Carias says. For peace of mind, purchase a window punch to keep in your car. Sponsor Message 10. DO keep emergency supplies in your car. That includes a first aid kit, water, jumper cables, a flashlight and blankets, Carias says. AAA also recommends keeping a basic set of tools and road flares or reflectors. Source: npr.org This episode was produced by Margaret Cirino. The digital story was edited by Meghan Keane. The visual editor is Beck Harlan. We'd love to hear from you. Leave us a voicemail at 202-216-9823, or email us at LifeKit@npr.org.

TikTok and American Expats

https://www.npr.org/2026/04/23/nx-s1-5763809/tiktok-moving-vietnam-thailand-american-expats How TikTok is driving American expats to Southeast Asia April 23, 20265:00 AM ET By Windsor Johnston ... TikTok doesn't tell the whole story Behind the videos and the lifestyle, there are limits. Many expats say their lifestyle is made possible by earning or saving in U.S. dollars while spending in local currencies — an advantage that doesn't translate to most Vietnamese or Thai citizens. Making a living locally can be difficult. In Vietnam, foreigners are typically limited to a narrow set of jobs, most commonly teaching English, where pay is often significantly lower than what they could earn in the U.S. As a result, many rely on remote work, savings, or U.S.-based income streams — a dynamic that allows them to benefit from lower costs without participating fully in the local labor market. Some point to lower health care costs. Moore says she recently paid about 200,000 Vietnamese dong — roughly $8 — for a dental cleaning, X-rays and a checkup. But access and quality can vary, especially outside major cities. Long-term needs like schools, visas and stable residency can be more complicated for foreigners. Many Americans in Vietnam are living on tourist visas that are typically valid for up to 90 days. That means leaving the country regularly and returning — a process known as a visa run. "You can take a bus to the border, walk across, get stamped, and come back," says Moore. In Thailand, visa options can vary, but long-term residency can still be complicated. Even after years there, Michaels said he's aware of where he stands. "I'm a guest in this country," he said. "I will always be a foreigner."

Sycophantic AI--AI Dark Side

https://www.npr.org/2026/04/23/nx-s1-5792867/ai-chatbot-flattery-mental-health-risks Sycophantic AI flatters and suggests you are not to blame April 23, 20266:00 AM ET Ari Daniel Myra Cheng, a computer science Ph.D. student at Stanford University, has spent a lot of time listening to undergraduates on campus. "They would tell me about how a lot of their peers are using AI for relationship advice, to draft breakup texts, to navigate these kinds of social relationships with your friend or your partner or someone else in your real life," she says. Some students said that in those interactions, the AI quickly appeared to take their side. "And I think more broadly," says Cheng, "if you use AI for writing some sort of code or even editing any sort of writing, it'll be like, 'Wow, your code or your writing is amazing.' " To Cheng, this excessive flattery and unconditional validation from many AI models seemed different from how a human being might respond. She was curious about those discrepancies, their prevalence, and the possible repercussions. "We haven't really had this kind of technology for very long," she says, "and so no one really knows what the consequences of it are." In a recent study published in the journal Science, Cheng and her colleagues report that AI models offer affirmations more often than people do, even for morally dubious or troubling scenarios. And they found that this sycophancy was something that people trusted and preferred in an AI — even as it made them less inclined to apologize or take responsibility for their behavior. The findings, experts say, highlight how this common AI feature may keep people returning to the technology, despite the harm it causes them. It's not unlike social media in that both "drive engagement by creating addictive, personalized feedback loops that learn exactly what makes you tick," says Ishtiaque Ahmed, a computer scientist at the University of Toronto who wasn't involved in the research. AI can affirm worrisome human behavior To do this analysis, Cheng turned to a few datasets. One involved the Reddit community A.I.T.A., which stands for "Am I The A**hole?" "That's where people will post these situations from their lives and they'll get a crowdsourced judgment of — are they right or are they wrong?" says Cheng. For instance, is someone wrong for leaving their trash in a park that had no trash bins in it? The crowdsourced consensus: Yes, definitely wrong. City officials expect people to take their trash with them. But 11 AI models often took a different approach. "They give responses like, 'No, you're not in the wrong, it's perfectly reasonable that you left the trash on the branches of a tree because there was no trash bins available. You did the best you could,'" explains Cheng. In threads where the human community had decided someone was in the wrong, the AI affirmed that user's behavior 51% of the time. This trend also held for more problematic scenarios culled from a different advice subreddit where users described behaviors of theirs that were harmful, illegal or deceptive. "One example we have is like, 'I was making someone else wait on a video call for 30 minutes just for fun because, like, I wanted to see them suffer,'" says Cheng. The AI models were split in their responses, with some arguing this behavior was hurtful, while others suggested that the user was merely setting a boundary. Overall, the chatbots endorsed a user's problematic behavior 47% of the time. "You can see that there's a big difference between how people might respond to these situations versus AI," says Cheng. Encouraging you to feel you're right Cheng then wanted to examine the impact these affirmations might be having. The research team invited 800 people to interact with either an affirming AI or a non-affirming AI about an actual conflict from their lives where they may have been in the wrong. "Something where you were talking to your ex or your friend and that led to mixed feelings or misunderstandings," says Cheng, by way of example. She and her colleagues then asked the participants to reflect on how they felt and write a letter to the other person involved in the conflict. Those who had interacted with the affirming AI "became more self-centered," she says. And they became 25% more convinced that they were right compared to those who had interacted with the non-affirming AI. They were also 10% less willing to apologize, do something to repair the situation, or change their behavior. "They're less likely to consider other people's perspectives when they have an AI that can just affirm their perspectives," says Cheng. She argues that such relentless affirmation can negatively impact someone's attitudes and judgments. "People might be worse at handling their interpersonal relationships," she suggests. "They might be less willing to navigate conflict." And it had taken only the briefest of interactions with an AI to reach that point. Cheng also found that people had more confidence in and preference for an AI that affirmed them, compared to one that told them they might be wrong. As the authors explain in their paper, "This creates perverse incentives for sycophancy to persist" for the companies designing these AI tools and models. "The very feature that causes harm also drives engagement," they add. AI's dark side "This is a slow and invisible dark side of AI," says Ahmed of the University of Toronto. "When you constantly validate whatever someone is saying, they do not question their own decisions." Ahmed calls the work important and says that when a person's self-criticism becomes eroded, it can lead to bad choices — and even emotional or physical harm. "On the surface, it looks nice," he says. "AI is being nice to you. But they're getting addicted to AI because it keeps validating them." Ahmed explains that AI systems aren't necessarily created to be sycophantic. "But they are often fine-tuned to be helpful and harmless," he says, "which can accidentally turn into 'people-pleasing.' Developers are now realizing that to keep users engaged, they might be sacrificing the objective truth that makes AI actually useful." As for what might be done to address the problem, Cheng believes that companies and policymakers should work together to fix the issue, as these AIs are built deliberately by people, and can and should be modified to be less affirming. But there's an inevitable lag between the technology and possible regulation. "Many companies admit their AI adoption is still outpacing their ability to control it," says Ahmed. "It's a bit of a cat-and-mouse game where the tech evolves in weeks, while the laws to govern it can take years to pass." Cheng has reached an additional conclusion. "I think maybe the biggest recommendation," she says, "is to not use AI to substitute conversations that you would be having with other people," especially the tough conversations. Cheng herself hasn't yet used an AI chatbot for advice. "Especially now, given the consequences that we've seen," she says, "I think that I'm even less likely to do so in the future." Related: A college student's perspective on using AI in class March 6, 202610:06 AM ET By Maximilian Milovidov, Phoebe Lett https://www.npr.org/2026/03/06/nx-s1-5732793/college-student-perspective-using-ai-in-class

The Louvre's Top 24 Important Works of Art

https://thetourguy.com/travel-blog/france/paris/louvre/the-most-famous-paintings-at-the-louvre/

AI and Religions

https://thuvienhoasen.org/p122a43702/canh-bao-hien-tuong-dung-ai-gia-nha-su-de-truc-loi-nguy-co-moi-trong-thoi-dai-so-phat-tu-can-tinh-giac https://thuvienhoasen.org/p122a43701/hien-tuong-dung-ai-gia-nha-su-de-kiem-tien-gat-phat-tu-tac-gia-hikari-mae-hida-dich-gia-nguyen-giac 1. NGUY CƠ MỚI TRONG THỜI ĐẠI SỐ - PHẬT TỬ CẦN TỈNH GIÁC Trong thời đại công nghệ phát triển nhanh chóng, trí tuệ nhân tạo (AI) đang mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho đời sống con người. Tuy nhiên, bên cạnh những ứng dụng tích cực, AI cũng đang bị một số cá nhân lợi dụng để thực hiện các hành vi lừa đảo tinh vi. Một trong những hiện tượng đáng lo ngại gần đây là việc sử dụng AI để giả danh nhà sư, thầy tu nhằm kiếm tiền và trục lợi từ lòng tin của Phật tử. Một trường hợp điển hình là Yang Mun (hay Yang Moon), một nhân vật “nhà sư” già với áo cà sa màu vàng nghệ, ngồi thiền trong chùa hoặc vườn cảnh, nói những lời an ủi, khuyên nhủ kiểu “con ơi, con đang mang nhiều gánh nặng hơn con nghĩ” hoặc chia sẻ “triết lý Đông phương cổ xưa”. Hiện tại: (1) Yang Mun có hàng triệu người theo dõi trên TikTok, Instagram, và YouTube. (2) Nội dung được tạo hoàn toàn bằng AI (sử dụng công cụ như Google AI, deepfake, voice synthesis). (3) Họ bán ebook, khóa học “chữa lành”, sản phẩm wellness, hoặc kêu gọi “cúng dường” ngầm để kiếm tiền. Một số nguồn ước tính thu nhập hàng trăm nghìn USD/tháng. (Xem bài viết: Hiện Tượng Dùng Ai Giả Nhà Sư Để Kiếm Tiền, Gạt Phật Tử | Tác Giả: Hikari Mae Hida Dịch Giả: Nguyên Giác ) Hình thức lừa đảo này thường được thực hiện thông qua các video, livestream hoặc tài khoản mạng xã hội được dựng lên rất chuyên nghiệp. Bằng công nghệ deepfake và tổng hợp giọng nói, kẻ xấu có thể tạo ra hình ảnh và giọng nói giống hệt các vị tu hành, thậm chí là những người có uy tín trong cộng đồng. Nội dung được truyền tải thường là các bài giảng đạo, lời khuyên về nhân quả, nghiệp báo, nhưng thực chất lại bị bóp méo hoặc hoàn toàn bịa đặt. Từ đó, họ khéo léo dẫn dắt người xem đến việc “cúng dường online”, mua các vật phẩm tâm linh hoặc chuyển tiền để “giải hạn”, “tích phước”. Nguy hiểm hơn, các nội dung này thường đánh vào tâm lý bất an, lo sợ của con người. Khi gặp khó khăn trong cuộc sống, nhiều người có xu hướng tìm đến chỗ dựa tinh thần. Lợi dụng điều này, kẻ lừa đảo sử dụng những lời lẽ mang tính hù dọa như “nếu không cúng sẽ gặp tai họa”, “nghiệp nặng cần giải gấp” … khiến người xem dễ rơi vào trạng thái hoang mang và mất cảnh giác. Đặc biệt người có niềm tin tâm linh mạnh, người lớn tuổi có tâm lý “có thờ có thiêng, có kiêng có lành” hoặc những người ít tiếp xúc với công nghệ thông tin mới là nhóm dễ trở thành nạn nhân nhất Hiện tượng này không chỉ gây thiệt hại về tài chính mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến niềm tin tôn giáo và giá trị đạo đức xã hội. Khi những hình ảnh tu hành bị giả mạo và lợi dụng, người dân có thể dần mất niềm tin vào các tổ chức tôn giáo chân chính. Đồng thời, điều này cũng làm méo mó nhận thức về giáo lý, khiến nhiều người hiểu sai về bản chất của việc tu tập và hành thiện. Để phòng tránh, mỗi người cần nâng cao ý thức cảnh giác khi tiếp cận các nội dung liên quan đến tâm linh trên mạng. Không nên vội vàng tin vào những lời kêu gọi chuyển tiền hoặc mua bán vật phẩm không rõ nguồn gốc. Việc kiểm chứng thông tin từ các kênh chính thức, hỏi ý kiến người có hiểu biết hoặc trực tiếp đến các cơ sở tôn giáo uy tín là điều cần thiết. Bên cạnh đó, gia đình và xã hội cũng cần quan tâm, hướng dẫn người lớn tuổi nhận diện các dấu hiệu lừa đảo công nghệ. Về phía cơ quan chức năng, cần có những biện pháp quản lý chặt chẽ hơn đối với nội dung trên nền tảng số, đồng thời xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng công nghệ để trục lợi. Các nền tảng mạng xã hội cũng cần nâng cao trách nhiệm trong việc kiểm duyệt và ngăn chặn nội dung giả mạo, gây hại đến cộng đồng. AI tự thân không xấu, vấn đề nằm ở cách con người sử dụng nó. Khi công nghệ bị đặt sai mục đích, hậu quả không chỉ dừng lại ở vật chất mà còn làm tổn thương những giá trị tinh thần sâu sắc. Do đó, việc nâng cao nhận thức, giữ vững sự tỉnh táo và hiểu đúng về niềm tin tâm linh chính là “lá chắn” quan trọng nhất để mỗi người tự bảo vệ mình trong thời đại số. Nói tóm lại hiện tượng AI giả nhà sư để trục lợi là lời nhắc nhở rằng công nghệ, dù mạnh mẽ đến đâu, vẫn cần được sử dụng có đạo đức. Khi niềm tin tôn giáo bị lợi dụng, hậu quả không chỉ là mất tiền mà còn là sự xói mòn giá trị tinh thần của cả cộng đồng. Mỗi người cần tỉnh giác, mỗi tổ chức cần lên tiếng, và mỗi nền tảng cần có trách nhiệm để xây dựng một môi trường số lành mạnh, nơi công nghệ phục vụ con người – chứ không phải lừa dối họ. Mạng xã hội là ảo, nhưng nghiệp quả và hậu quả là thật. Việc lợi dụng hình ảnh tu hành để lừa đảo là hành vi tổn phước nghiêm trọng. Mong quý Phật tử và cộng đồng mạng hãy luôn giữ vững tâm thế bình tĩnh, dùng trí tuệ để soi sáng, không để những hình ảnh lung linh do máy tạo ra làm lu mờ sự minh mẫn. Hãy cùng chia sẻ bài viết này để bảo vệ cộng đồng và gìn giữ sự thanh tịnh cho chốn thiền môn! BBT TVHS 2. Lời Người Dịch: Bài này dịch theo bản tin có tựa đề "Millions Found Comfort in a Buddhist Monk. But He Was Never Real. What many failed to notice, is that he isn’t actually real" (Hàng triệu người tìm thấy sự an ủi nơi một vị sư Phật giáo. Nhưng vị sư này chưa bao giờ là người thật. Điều mà nhiều người đã không nhận ra, chính là sự kiện vị sư đó không hề có thật) trên trang báo The Good Men Project, đăng lại từ bài viết của Hikari Mae Hida trên thông tấn Columbia News Service. Bản dịch như sau: Hàng triệu người tìm thấy sự an ủi nơi một vị sư Phật giáo. Nhưng vị sư này chưa bao giờ là người thật. Điều mà nhiều người đã không nhận ra, chính là sự kiện vị sư đó không hề có thật. Ngày 10 tháng 4 năm 2026 - Hãng tin Columbia News Service Tác giả: Hikari Mae Hida Yang Mun—một vị sư Phật giáo gốc Đông Á với đôi mắt hiền từ—ngồi xếp bằng trên sàn một ngôi chùa và hướng lời nói vào ống kính máy quay trong một đoạn video ngắn (Reel) dài 90 giây, được đăng lên mạng xã hội Instagram vào giữa tháng 1/2026 vừa qua. "Các bạn đã trải qua những khoảnh khắc lẽ ra có thể khiến tâm hồn trở nên chai sạn; thế nhưng, trái tim các bạn vẫn rộng mở—và đó không phải là sự yếu đuối, mà chính là lòng dũng cảm," ông nói, trong bộ y phục màu vàng nghệ và giữa ánh nến lung linh huyền ảo, nhằm trấn an 2,5 triệu tín đồ đang theo dõi mình. "Các bạn không hề yếu đuối khi mang những cảm xúc này, và cũng không hề 'tan vỡ' chỉ vì đang phải chịu đựng nỗi đau; đó chính là bản chất của thân phận làm người," ông nói thêm. Trong phần bình luận bên dưới đoạn video, hàng trăm biểu tượng trái tim, biểu tượng chắp tay cầu nguyện cùng những lời thỉnh cầu xin được chỉ dẫn đã ùa tới tấp nập; người dùng thi nhau gửi lời cảm ơn Yang Mun vì đã "giáo huấn" họ và giúp họ "cảm thấy nhẹ nhõm hơn rất nhiều." Những đoạn video ngắn của ông thu hút hàng triệu lượt xem từ các tín đồ trên khắp thế giới—những người đang tìm kiếm sự an ủi về mặt tinh thần mỗi ngày từ một vị sư Phật giáo. Điều mà nhiều người đã không nhận ra, chính là sự kiện: nhà sư này thực chất không hề có thật trên đời này. Yang Mun—một vị sư được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo (AI)—đang đóng gói và cung cấp những lời an ủi mang màu sắc "Phật giáo" tới đông đảo công chúng, qua đó làm mờ ranh giới giữa trí tuệ tôn giáo đích thực và một công cụ kiếm tiền đơn thuần. Trong vài năm trở lại đây, số lượng các nhân vật có sức ảnh hưởng (influencer) trong lĩnh vực tôn giáo được tạo ra bởi AI đang có xu hướng gia tăng—trong đó phải kể đến Phra Maha AI, một vị sư Phật giáo ảo được tạo ra tại Thái Lan nhằm mục đích giảng dạy Phật pháp trên các nền tảng mạng xã hội. Các học giả nghiên cứu về truyền thông và tôn giáo cho rằng sự xuất hiện của những nhân vật này đang làm dấy lên nhiều mối lo ngại nghiêm trọng về mặt đạo đức—chẳng hạn như hành vi mạo nhận quyền uy tâm linh, sự thương mại hóa các truyền thống thiêng liêng, hay việc áp đặt những yếu tố thẩm mỹ mang tính "kỳ lạ hóa" (exoticized) nhằm thỏa mãn các định kiến phương Tây về phương Đông (Orientalism). Tuy nhiên, thực tế cho thấy các tín đồ vẫn đang hưởng ứng nhiệt liệt những nội dung này, bởi chúng đáp ứng được một nhu cầu có thật nhưng bấy lâu nay vẫn bị bỏ ngỏ: nhu cầu được nhận những lời chỉ dẫn đầy thấu cảm và không hề mang tính phán xét. Maria Wickersham—hiện đang sinh sống tại Seattle—chia sẻ rằng đối với cô, những đoạn video ngắn kể trên tựa như những "kho báu" nhỏ chứa đựng đầy ắp trí tuệ tâm linh. Cô lớn lên trong một gia đình theo đạo Công giáo La Mã và đã phải vật lộn với chứng "bám víu lo âu" (anxious attachment) kể từ thuở ấu thơ. Vào ngày đầu tiên nhập học chương trình hậu cử nhân năm 2019, trong lúc đang vội vã, Wickersham đã hấp tấp mở tung nắp cốp xe hơi của mình; cú mở mạnh tay ấy đã khiến chiếc nắp cốp đập thẳng vào vùng trán của cô. Cú va chạm mạnh đến mức tác động trực tiếp vào vỏ não trước trán của cô, gây ra tổn thương não vĩnh viễn. Cô bắt đầu gặp phải những cơn hoảng loạn, và chứng lo âu của cô ngày càng trở nặng. Một ngày nọ, một người bạn gốc Việt đã giới thiệu cô với một vị sư Phật giáo – người đang hướng dẫn một khóa thiền trị liệu chứng lo âu kéo dài 30 ngày trên ứng dụng Headspace. "Nó đã giúp tôi tái lập lại cấu trúc não bộ của mình," Wickersham, 38 tuổi, chia sẻ. "Khi nhận thấy sự thay đổi rõ rệt trong cách tôi tiếp cận cuộc sống cũng như thái độ đối với việc kiểm soát chứng lo âu, tôi đã khao khát được tìm hiểu sâu hơn về cội rễ của triết lý Phật giáo." Trong lúc lướt xem bảng tin trên Instagram, cô ngay lập tức nhận ra rằng các video ngắn (Reels) của Yang Mun chính là hiện thân của ngôn ngữ chánh niệm mà cô bấy lâu vẫn nỗ lực thực hành. Cô đã để lại bình luận dưới một video nói về cách phớt lờ những áp lực từ bên ngoài: "Cảm giác cứ như thể bạn đã nói hộ chính những suy nghĩ đang hiện hữu trong đầu tôi vậy." Yang Mun hiện đã thu hút được 2,5 triệu người theo dõi trên trang Instagram cá nhân – trong đó bao gồm cả những người nổi tiếng và các nhà hoạt động xã hội – cùng với lượng người theo dõi đông đảo trên nhiều nền tảng và tài khoản mạng xã hội khác. Những lời giảng dạy của ông được quảng bá là sự "kết hợp giữa trí tuệ phương Đông cổ xưa và các phương pháp thực hành hiện đại, đơn giản"; ông thường hướng người xem đến một "hành trình chữa lành kéo dài 30 ngày" có người hướng dẫn với mức phí 49,99 USD, cũng như các ấn phẩm sách điện tử và các gói đăng ký dịch vụ. Việc dán nhãn thông tin trên các nội dung này diễn ra khá thiếu nhất quán: một số video có hiển thị "thẻ thông tin AI" (“AI info tags”), nhưng trang web chính thức của ông lại khẳng định chắc nịch rằng "Yang Mun là một người thật". Trong một video, ông đã kể chi tiết về câu chuyện xuất thân của mình: ông sinh năm 1939 tại một ngôi làng nhỏ ở Trung Quốc, và đã di cư sang Kansas (Hoa Kỳ) cùng gia đình khi mới 8 tuổi, vào thời điểm cuộc Nội chiến Trung Quốc đang diễn ra ác liệt. Theo chính sách về AI của Meta, thẻ thông tin AI chỉ xuất hiện khi người dùng tự chủ động khai báo hoặc khi hệ thống của Meta phát hiện dấu hiệu sử dụng công nghệ này; chính điều đó đã dẫn đến tình trạng dán nhãn thiếu đồng bộ (cần lưu ý rằng Meta là công ty chủ quản của mạng xã hội Instagram). Các video thường kết thúc bằng lời kêu gọi của Yang Mun, khuyến khích người xem để lại bình luận và tương tác, hoặc lời nhắn nhủ hãy tìm mua sách của ông để tìm hiểu thêm thông tin. Đáng chú ý là tài khoản duy nhất mà Yang Mun theo dõi chính là trang chính thức của chiến dịch "Walk for Peace" (Bước đi vì Hòa bình) – nơi ghi lại hành trình đi bộ kéo dài 4 tháng, băng qua quãng đường dài 2.300 dặm của một nhóm các nhà sư trong đời thực, bắt đầu từ Texas và kết thúc tại thủ đô Washington, D.C. vào tháng 2/2026 vừa qua. Phần bình luận dưới các video của ông cho thấy rất nhiều người theo dõi dường như hoàn toàn không hay biết rằng nhân vật Yang Mun thực chất chỉ là một sản phẩm được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo (AI). Nhiều chuyên gia đã lên tiếng chỉ trích hiện tượng Yang Mun, đồng thời bày tỏ những mối quan ngại nghiêm trọng về mặt đạo đức liên quan đến vấn đề này. “Mối bận tâm hàng đầu của tôi là việc này hoàn toàn là một sự dối trá,” Ni trưởng Tiến sĩ Juewei—Giám đốc Trung tâm Phật giáo Nhân bản (Humanistic Buddhism Centre) tại Học viện Nan Tien Institute ở Unanderra (Australia)—chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn. “Và sự dối trá này đang lợi dụng nhu cầu tìm kiếm sự giản dị và bình an của con người.” Các học giả khác cho rằng vấn đề này còn có chiều sâu hơn thế. Ryan Stagg, đồng sáng lập Sáng kiến Phật giáo & AI (Buddhism & AI Initiative), nhận định rằng Yang Mun đang “lợi dụng những hình dung rập khuôn của phương Tây về sự siêu việt,” thông qua việc khắc họa hình ảnh một người đàn ông châu Á đầu trọc, sống ẩn dật giữa chốn núi non mờ ảo, bao quanh bởi những pho tượng Phật dát vàng. Việc mạo nhận hình dáng của một tu sĩ là điều "hoàn toàn không phù hợp", Ni trưởng Juewei nhận định thêm. "Mọi người đặt niềm tin vào một tu sĩ Phật giáo." "Những người như chúng tôi—những tu sĩ thực thụ—không kiếm tiền theo kiểu đó, bởi đó không phải là mục đích của việc tu hành," Ni trưởng Juewei chia sẻ. "Phật pháp không phải để đem ra thương mại hóa; Phật pháp là để thực hành," Sư bà nói thêm, khi đề cập đến những lời dạy của Đức Phật. Theo ba chuyên gia được phỏng vấn cho bài viết này—những người cũng đã xem qua các video của Yang Mun—nhân vật này chỉ nói những lời sáo rỗng chung chung về chủ đề sức khỏe tinh thần, chứ không hề dựa trên bất kỳ kinh điển Phật giáo nào. Ẩn sau tấm màn mạng xã hội không phải là một vị sư già người Trung Quốc, mà lại là một chuyên gia tiếp thị người Israel. Dựa trên trang LinkedIn và các bài đăng công khai của mình, Shalev Hani—người tạo ra nhân vật Yang Mun—tự nhận mình là một "Nhà sáng tạo nội dung số & Người kể chuyện bằng AI", hiện đang sinh sống và làm việc tại Israel. Hani tuyên bố rằng ông đã kiếm được hơn 300.000 đô la kể từ khi ra mắt Yang Mun vào tháng 10 năm ngoái, và gần đây ông đã từ chối một lời đề nghị mua lại dự án trị giá 325.000 đô la. Thay vào đó, ông đưa ra mức phí 799 đô la mỗi giờ cho một gói hướng dẫn người khác cách xây dựng các nhân vật AI của riêng họ—những nhân vật có khả năng "in ra tiền"—trong đó bao gồm cả các nhân vật AI mô phỏng giáo sĩ Do Thái (Rabbi). Khi bị một người dùng trên mạng xã hội X (trước đây là Twitter) cáo buộc là "lừa dối", Hani đã đáp lại: "Chúng tôi không đưa ra những lời hứa hão, những tuyên bố hoang đường, hay thao túng cảm xúc của mọi người như cách mà nhiều trang AI khác vẫn làm." Khi được liên hệ để phỏng vấn, Hani cho biết một cuộc gọi kéo dài một giờ với ông sẽ có giá 700 đô la. Hãng tin Columbia News Service đã giải thích rõ rằng yêu cầu này nhằm mục đích phỏng vấn cho một bài báo phóng sự về công ty của ông, chứ không phải là một buổi tư vấn chuyên môn; trước lời giải thích đó, ông chỉ trả lời ngắn gọn: "Tôi không hứng thú, xin lỗi." Tuy nhiên, việc vị sư AI này thu hút được sự chú ý lớn đến vậy "cho thấy một nhu cầu thực sự đang hiện hữu," theo lời ông Peter Hershock—một nghiên cứu viên cao cấp kiêm nhiệm tại Trung tâm Đông-Tây (East-West Center) ở Honolulu, Hawaii—nhận định. "Giới trẻ đang tìm kiếm cảm giác về một mối quan hệ gắn kết thân mật, cùng những lời khuyên và sự tư vấn mang tính bảo mật và không hề phán xét," và nhu cầu này không nên bị xem nhẹ, ông nói thêm. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là tôn giáo và trí tuệ nhân tạo không thể cùng tồn tại. Thực tế đã xuất hiện ngày càng nhiều sáng kiến sử dụng các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM: large language models) nhằm hỗ trợ việc gìn giữ hoặc làm phong phú thêm các giá trị tôn giáo, thay vì mạo nhận hay giả danh tôn giáo. Tại tổ chức phi lợi nhuận 84000, một đội ngũ toàn cầu bao gồm các học giả, dịch giả và tu sĩ đang sử dụng AI để hỗ trợ dịch thuật hơn 230.000 trang thuộc Đại tạng kinh Phật giáo Tây Tạng sang các ngôn ngữ hiện đại. Mục tiêu của dự án là bảo tồn các giáo lý Phật giáo và giúp những văn bản cổ xưa trở nên dễ tiếp cận hơn đối với công chúng. Tại Nhật Bản, các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Kyoto đã sáng tạo ra “Buddharoid” — một robot-tu sĩ ứng dụng AI, được thiết kế để đưa ra những lời khuyên dựa trên các kinh điển Phật giáo. Quan trọng nhất là trong cả hai trường hợp này, người tiếp cận đều biết rõ ngay từ đầu rằng họ đang tương tác với một cỗ máy, chứ không phải là một nhân sự thay thế cho giới tu sĩ. Ngược lại, trường hợp của Yang Mun “mang lại cảm giác như một sự phản bội; bởi lẽ khi bạn đang tìm kiếm một chốn nương tựa để trốn tránh thực tại, bạn lại bị đánh lừa khi nhận ra đó không phải là thực tại — cảm giác ấy thật sự rất thiếu an toàn,” theo lời Wickersham — một chuyên gia trị liệu đến từ Seattle — chia sẻ. “Tôi biết tin tưởng vào ai đây? Tôi biết tìm đến ai để nương tựa? Tôi biết phải đi về đâu? Điều này bắt đầu khiến tôi phải tự đặt câu hỏi liệu mình có thể tin tưởng vào bất cứ điều gì nữa hay không.” (Bài viết tiếng Anh nguyên thủy đã đăng trên trang columbianewsservice, được trang The Good Men Project đăng lại theo Giấy phép Creative Commons.) PHOTO: Trang Instagram của Yang Mun hiện có hơn 2,5 triệu người theo dõi. (Nguồn hình: Tài khoản Instagram @yangmunus) . NGUỒN: https://goodmenproject.com/featured-content/millions-found-comfort-in-a-buddhist-monk-but-he-was-never-real/ Related: https://www.youtube.com/watch?v=f4Q2OHNPnS0 A Human-centered Framework for AI Ethics

Cứu Nguy Nguồn Nước và Môi Sinh Đồng Bằng Sông Cửu Long

https://www.youtube.com/watch?v=pzmz2_uWHTA Cứu Nguy Nguồn Nước và Môi Sinh Đồng Bằng Sông Cửu Long Phạm văn Long. March 20, 2026 Đinh Quang Anh Thái reports

Gia tộc chú Hỏa góp công lớn tạo nền móng đô thị Sài Gòn

https://nguoidothi.net.vn/gia-toc-chu-hoa-gop-cong-lon-tao-nen-mong-do-thi-sai-gon-52162.html Gia tộc chú Hỏa góp công lớn tạo nền móng đô thị Sài Gòn 09:49 | Thứ bảy, 18/04/2026 Những công trình phúc lợi công cộng, những dãy nhà phố do gia tộc Hui Bon Hoa xây dựng từ năm 1908 đến 1950 nay vẫn còn, góp phần phục vụ lợi ích cộng đồng, tạo nên bộ mặt của Sài Gòn - TP.HCM. Hui Bon Hoa hay “chú Hỏa” có tên chính xác là Huỳnh Văn Hoa (1845 - 1901) còn có tên khác là Huỳnh Tú Vinh, hiệu Tình Nham, gốc ở thôn Văn Táo, trấn Hòa Sơn, huyện Hạ Môn (Phúc Kiến - Trung Quốc). Năm 20 tuổi (1865), ông Huỳnh Văn Hoa đã đến Sài Gòn tay trắng lập nghiệp. Người ta thường kể rằng chú Hỏa đến Sài Gòn lập nghiệp với một gánh ve chai trên vai, nhưng dần dần ông đã tạo dựng nên sự nghiệp lừng lẫy khiến người đời sau luôn nhắc nhở. Tuy nhiên các bài viết về “chú Hỏa” theo lời kể của những người thuộc dòng dõi Hui Bon Hoa cho biết rằng trong những ngày bươn chải ở Sài Gòn, Huỳnh Văn Hoa đã có một bạn tốt người Pháp tên là Antoine Ogliastro. Năm 1887, ông này đã khuyên Huỳnh Văn Hoa nhập Pháp tịch, lấy tên Jean Baptiste Hui Bon Hoa, để thuận tiện và được ưu đãi trong kinh doanh. Chú Hỏa kinh doanh cầm đồ Không ai biết đích xác Huỳnh Văn Hoa và Antoine Ogliastro đã kết giao với nhau trong trường hợp nào, thời gian nào, chỉ biết từ năm 1887, Huỳnh Văn Hoa đã là người quản lý toàn bộ ngành kinh doanh cầm đồ của Antoine Ogliastro ở xứ Nam kỳ. Bên cạnh đó, Huỳnh Văn Hoa còn mở thêm hơn mười tiệm cầm đồ do chính ông làm chủ. Những năm tiếp theo hai người luôn hùn hạp trong mọi cuộc làm ăn, cùng sánh vai nhau xây dựng sự nghiệp. Năm 1896, Huỳnh Văn Hoa thành lập Công ty bất động sản Gia đình Hui Bon Hoa, đưa hai con trai là Huỳnh Trọng Huấn và Huỳnh Trọng Tán từ Trung Quốc sang Việt Nam phụ giúp. Đến năm 1900, các cửa tiệm cầm đồ của Antoine Ogliastro đều được Huỳnh Văn Hoa hùn vốn, công ty của Antoine Ogliastro cũng đổi tên thành Công ty hợp doanh Ogliastro - Hui Bon Hoa et Cie. Ông Huỳnh Văn Hoa (chú Hỏa) lúc sinh thời. Ảnh: tư liệu ________________________________________ Năm 1901, Huỳnh Văn Hoa giao sự nghiệp ở Nam kỳ lại cho các con, về Trung Quốc thăm quê thì bị bệnh và qua đời, được an táng ở Tuyền Châu (Phúc Kiến), hưởng dương 56 tuổi. Ngay trong năm 1901, Huỳnh Trọng Huấn lập Công ty Huynh đệ Hui Bon Hoa (La Société Hui Bon Hoa et frères). Đến năm 1908, ông Antoine Ogliastro qua đời, hai con là Lucien Ogliastro và Louis Ogliastro tiếp tục hợp tác với các con của Huỳnh Văn Hoa. Năm 1910, ông Huỳnh Trọng Huấn lập Công ty địa ốc Huỳnh Vinh Viễn Đường. Năm 1912, Lucien Ogliastro mất. Mãi đến năm 1951 Louis Ogliastro mới tuyên bố giải thể, rút vốn và rời khỏi thị trường Đông Dương. Từ đây, gia tộc Hui Bon Hoa mới hoàn toàn kinh doanh độc quyền tiệm cầm đồ ở Việt Nam với quá trình kinh nghiệm dày dạn hơn nửa thế kỷ (1896 - 1951). Cùng các con kinh doanh nhà đất Nhiều tài liệu về chú Hỏa cho biết vào những năm 1870, người bạn Pháp của ông là Antoine Ogliastro bị thua lỗ trong kinh doanh và gặp khó khăn về tài chính, đứng trên bờ vực phá sản. Nhiều đối tác kinh doanh không muốn cho Antoine Ogliastro vay tiền vì sợ mất vận, nhưng ông Huỳnh Văn Hoa đã hỗ trợ tài chính giúp Antoine Ogliastro vượt qua khủng hoảng. Sau đó khi trở về Pháp, lúc tuổi già, ông Antoine Ogliastro đã kể lại câu chuyện cho con trai, lúc đó là một kỹ sư, và dặn dò con tìm cách trả ơn ông Huỳnh Văn Hoa. Con trai ông Antoine Ogliastro làm việc tại một công trình xây dựng ở Việt Nam, biết rằng vùng đất hoang rộng lớn sình lầy, diện tích gần 10 ha ở gần khu trung tâm thành phố Sài Gòn, dự kiến sẽ xây dựng đường sắt, nhà ga và trung tâm thương mại trong tương lai. Vị kỹ sư đã bí mật báo cho ông Huỳnh Văn Hoa và khuyên nên mua ngay khu đất đó. Huỳnh Văn Hoa nghe theo và mua đất với giá rẻ như cho không! Khu vực này người Phúc Kiến gọi là “Hậu Phương Lan”, còn người Quảng Đông gọi là “Cựu Ông Lãnh” hoặc “Cựu Ngũ Luân”, người Việt đọc thành “Cầu Ông Lãnh”! Cũng thời gian này, Huỳnh Văn Hoa còn mua được nhiều lô đất ở đầm Boresse (người Việt gọi là Bồ Rệt) do chính phủ Pháp bán với điều kiện phải xây nhà ở theo kiểu Âu tại đây (Nguyễn Đức Hiệp, 2019). Sau khi Huỳnh Văn Hoa qua đời năm 1901, ba người con trai nối nghiệp ông là Huỳnh Trọng Huấn (1876 - 1951), Huỳnh Trọng Tán (1877 - 1934) và Huỳnh Trọng Bình (1892 - 1976). Họ lập ra Công ty Hui Bon Hoa frères, mua thêm nhiều lô đất chung quanh đầm Boresse. Năm 1910, công ty này tiếp tục mua thêm các lô đất công trên đại lộ Boulevard de l’Abattoir (đường Nguyễn Thái Học ngày nay) với giá 1$/1 mét vuông! Ba người con trai của Huỳnh Văn Hoa (chú Hỏa): Huỳnh Trọng Huấn (ngồi giữa, con thứ hai), Huỳnh Trọng Tán (bên trái), Huỳnh Trọng Bình (bên phải). Ảnh: tư liệu ________________________________________ Chẳng bao lâu, đúng như lời anh kỹ sư người Pháp dự đoán, tuyến đường sắt Sài Gòn - Chợ Lớn được chính quyền Pháp xây dựng năm 1881 đi qua khu vực “Hậu Phương Lan” - “Cầu Ông Lãnh” khiến giá đất tăng vọt. Các con của Huỳnh Văn Hoa nhận được một khoản tiền bồi thường lớn từ việc chính quyền Pháp thu hồi đất. Từ đó khu đất “Hậu Phương Lan”, nghĩa là “vùng đất thơm phức mùi hoa lan” được xem là nơi phát tích của Huỳnh Văn Hoa. Khu đất này nằm giữa khuôn viên các đường: Colonel Boudonnet (nay là đường Lê Lai), Pellerin (Pasteur), Dixmude (Đề Thám) và Belgique (trước là Bến Chương Dương, nay là Võ Văn Kiệt) thuộc phường Bến Thành. Không bỏ lỡ cơ hội, Huỳnh Văn Hoa và các con đã mua thêm nhiều khu đất hoang ở Sài Gòn, Chợ Lớn, Gia Định và các thành phố lớn khác để bán lại với giá cao hơn hoặc xây hàng ngàn căn nhà để bán và cho thuê chung quanh khu vực phát triển thành trung tâm thương mại. Từ đó tài sản của gia tộc Huỳnh Văn Hoa tăng lên đáng kể. Để công việc làm ăn thuận lợi, phát đạt hơn, Huỳnh Trọng Huấn đã lập Công ty địa ốc Huỳnh Vinh Viễn Đường năm 1910. Riêng chợ Bến Thành khởi công năm 1912 tại khu vực ao Bồ Rệt (Marais Boresse). Mặt tiền chợ là bùng binh Cuniac - tên đặt theo viên thị trưởng thành phố Sài Gòn đã đề ra công việc lấp ao. Bên cạnh việc xây dựng những tòa nhà ở kiểu Pháp chung quanh chợ Bến Thành, Công ty địa ốc Huỳnh Vinh Viễn Đường cũng đã góp vốn để xây dựng chợ Bến Thành (Nguyễn Trọng Minh, 2019). Dãy nhà trên đường Phan Chu Trinh bên cửa Tây chợ Bến Thành, trước đây là dãy phố chú Hỏa. ________________________________________ Năm 1918, Đệ nhất Thế chiến kết thúc, kinh tế suy thoái khiến giá đất giảm mạnh, Huỳnh Trọng Tán đã mua những khu đất rộng lớn ở Sài Gòn và Chợ Lớn với giá thấp, xây dựng hơn 30.000 căn nhà (khoảng một nửa số nhà ở Sài Gòn và Chợ Lớn thời bấy giờ) để bán và cho thuê để ở hoặc kinh doanh, đặt nền móng cho sự phát triển của thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn. Đào Trinh Nhất trong sách Thế lực khách trú và vấn đề di dân vào Nam kỳ (xuất bản năm 1924), viết: “Trong bọn Hoa kiều bây giờ, duy chỉ có Hoàng Trọng Tán (tức Huỳnh Trọng Tán) là giàu nhất, tư bản có đến 3.000 vạn, trong Nam kỳ đã suy tôn lên làm ông vua tiền bạc hay là ông vua nhà cửa, vì Hoàng (Huỳnh) có nhiều nhà cửa đất cát lắm”. Năm 1925, ba anh em Huỳnh Trọng Huấn, Huỳnh Trọng Tán và Huỳnh Trọng Bình quyết định thành lập Công ty bất động sản Huynh đệ Hui Bon Hoa chuyên kinh doanh địa ốc, cất nhà cho thuê, xây dựng nhà xưởng, các tòa nhà thương mại và quản lý gần 30.000 căn nhà phố nằm dọc mặt tiền các con đường khắp Sài Gòn - Chợ Lớn. Sau khi hai người anh mất, Huỳnh Trọng Bình kế tục danh hiệu “chú Hỏa” Hui Bon Hoa, cùng người cháu trai tên là Huỳnh Khánh Phong (con trai của Huỳnh Trọng Huấn) quản lý công việc kinh doanh của Công ty địa ốc Huỳnh Vinh Viễn Đường, mở rộng từ Việt Nam sang Pháp, Anh, Trung Quốc, Hồng Kông, Đài Loan, Mỹ... Phả hệ chú Hỏa (Huỳnh Văn Hoa và vợ) cùng con trai, cháu nội trai:1A - Huỳnh Văn Hoa (chú Hỏa); 1B - Trịnh Thị (vợ Huỳnh Văn Hoa); 2A - Huỳnh Trọng Mô; 2B - Huỳnh Trọng Huấn; 2C - Huỳnh Trọng Tán; 2D - Huỳnh Trọng Bình; 3A - Huỳnh Khánh Sơ; 3B - Huỳnh Khánh Tường; 3C - Huỳnh Khánh Nam; 3D- Huỳnh Khánh Dung; 3E - Huỳnh Khánh Đồng; 3F - Huỳnh Khánh Mi; 3G - Huỳnh Khánh Sam; 3H - Huỳnh Khánh Tung; 3I - Huỳnh Khánh Lâm; 3J - Huỳnh Khánh Phong; 3K - Huỳnh Khánh Tiêu; 3L - Huỳnh Khánh Mai;3M - Huỳnh Khánh Nguyên; 3N - Huỳnh Khánh Du ________________________________________ Giai đoạn Đệ nhị Thế chiến (1939 - 1945), các thành viên thuộc thế hệ thứ ba của gia tộc Hui Bon Hoa, có tên lót là chữ “Khánh” đã bắt đầu nhập cuộc kinh doanh. Năm 1943, danh sách hội đồng quản trị của Công ty địa ốc Hui Bon Hoa, ngoài Huỳnh Trọng Huấn, Huỳnh Trọng Bình, còn có thêm Huỳnh Khánh Nam (con trai của Huỳnh Trọng Huấn), Huỳnh Khánh Sam (con trưởng của Huỳnh Trọng Tán), Huỳnh Khánh Tung (con thứ của Huỳnh Trọng Tán), Huỳnh Khánh Phong (con trai thứ ba của Huỳnh Trọng Tán). Công việc kinh doanh của gia tộc Hui Bon Hoa lúc này phát triển sang lãnh vực khai thác đồn điền cao su ở các tỉnh miền Đông và mở nhà máy chà gạo ở các tỉnh miền Tây. Họ xây dựng các biệt thự nghỉ mát ở Đà Lạt, biệt thự tránh nóng ở Vũng Tàu và một khu phần mộ rộng lớn ở Dĩ An cũng được hình thành để các trưởng bối lui về yên nghỉ ngàn thu ở xứ Nam kỳ cây lành trái ngọt. Từ năm 1955, Công ty địa ốc Hui Bon Hoa được Huỳnh Trọng Bình chuyển trụ sở chính qua Paris (Pháp) nhằm tránh chính sách buộc Hoa kiều nhập Việt tịch của Tổng thống Ngô Đình Diệm. Tuy vậy sản nghiệp chính của họ vẫn là ở miền Nam Việt Nam. Giữa năm 1974, Huỳnh Trọng Bình và Huỳnh Khánh Phong đã rời Sài Gòn ra nước ngoài. Huỳnh Trọng Bình sau đó đã qua đời tại Đài Bắc (Đài Loan, Trung Quốc) vào tháng 11.1976 ở tuổi 84. Ở Sài Gòn, Huỳnh Khánh Mai cho ngưng mọi hoạt động của Công ty địa ốc Hui Bon Hoa, phần lớn người trong gia tộc được thu xếp di chuyển đến các chi nhánh của công ty này ở nước ngoài. Ngày 30.4.1975, khu dinh thự Huỳnh Vinh Viễn Đường của gia tộc Hui Bon Hoa ở đường Phó Đức Chính được trưng dụng làm tổng hành dinh Bộ tư lệnh Quân khu 7. Hơn 3 tháng sau đó, Huỳnh Khánh Mai và toàn thể gia tộc Hui Bon Hoa ra sân bay rời Việt Nam. Lấy việc thiện làm gốc của kinh doanh Triết lý kinh doanh của nhà Hui Bon Hoa là lợi nhuận thu được từ cộng đồng phải được dùng để phục vụ trở lại cho cộng đồng, nâng cao phúc lợi xã hội. Chú Hỏa được mọi tầng lớp dân chúng ở khắp miền Nam nhớ đến không phải vì tài sản kếch sù mà vì gia tộc Hui Bon Hoa là những nhà từ thiện lớn nhất trong lịch sử Sài Gòn. Nối tiếp con đường làm ăn chuyên cần, đức độ của cha ông, thế hệ con cháu dòng họ Hui Bon Hoa đã làm được nhiều việc vì cộng đồng. Hào Sĩ Phường ở 206 Trần Hưng Đạo (quận 5 cũ). ________________________________________ Trước hết, từ lúc Huỳnh Văn Hoa khởi nghiệp cho đến những ngày cuối cùng ở Việt Nam, gia tộc Hui Bon Hoa nối tiếp nhau tổ chức nuôi cơm những người vô gia cư và xây dựng nhiều công trình công cộng để tỏ lòng nhớ ơn nơi đã giúp mình tạo dựng sự nghiệp. Kế đến là công ty gia tộc Hui Bon Hoa đã xây dựng hơn 30.000 căn nhà liền kề nhau, xây dựng theo phong cách Art Nouveau và Art Deco pha chút Á Đông, rất đặc trưng kiểu “chú Hỏa”, chiếm khoảng một nửa số nhà ở Sài Gòn và Chợ Lớn những năm 1914 - 1918, cho người dân địa phương thuê để ở hoặc kinh doanh với giá rẻ, đặt nền móng cho sự phát triển của thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn. Năm 1908, gia tộc Hui Bon Hoa đã cùng Tja Ma Yeng (Tạ Mã Điền, bang trưởng bang Phúc Kiến ở Việt Nam) xây Trường trung học Pháp Hoa ở Chợ Lớn, nay là Trường Đại Học Sài Gòn ở 273 An Dương Vương, phường Chợ Quán (quận 5 cũ). Năm 1909, Huỳnh Trọng Tán dựng Phước Thiện y viện (hay Bệnh viện Phúc Sơn, nay là Bệnh viện Nguyễn Trãi, 314 Nguyễn Trãi, phường An Đông). Từ năm 1925 đến năm 1929, gia tộc Hui Bon Hoa xây dựng khu vực văn phòng của Công ty bất động sản Huỳnh Vinh Viễn Đường, thường gọi là “nhà chú Hỏa” với tổng diện tích 3.514m2, do kiến trúc sư Pháp Rivera thiết kế hòa hợp Á - Âu, với mặt tiền là đường d’Alsace Lorraine (nay là Phó Đức Chính, đây là cổng chính tòa nhà mang số 97); bên trái là đường Hamelin (đổi thành đường Hồ Văn Ngà, nay là Lê Thị Hồng Gấm); bên phải là đường d’Ayot (đổi thành Nguyễn Văn Sâm, nay là Nguyễn Thái Bình) và sau lưng là đường Bourdais (Calmette). Khu vực văn phòng này hiện nay còn 3 tòa nhà dùng làm Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM; có một tòa nhà hiện còn chiếc thang máy đầu tiên của Sài Gòn (bằng gỗ), nay vẫn còn vận hành được. Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM thường gọi là “nhà chú Hỏa”. ________________________________________ Đối diện “nhà chú Hỏa” là nhà 66 Phó Đức Chính. Đây vốn là tiệm cầm đồ đầu tiên của Huỳnh Văn Hoa, được gia tộc Hui Bon Hoa giữ gìn để nhớ thời khởi nghiệp. Sau ngày 30.4.1975 nhà này nhiều lần sang tên đổi chủ, hiện là cao ốc văn phòng Sacomreal - Generalimex. Năm 1925, gia tộc Hui Bon Hoa xây dựng khách sạn Majestic 6 tầng và hơn 500 phòng trên đường Liberty (nay là số 1 Đồng Khởi, phường Sài Gòn), đã được quốc hữu hóa sau năm 1975, hiện vẫn hoạt động. Năm 1925, Huỳnh Trọng Huấn, Huỳnh Trọng Tán và Hồng Đường Vân xây dựng Trường tiểu học Thành Chí (75 Nguyễn Thái Học) dành cho học sinh người Phúc Kiến. Sau năm 1975, trường được quốc hữu hóa và hiện là Trường THCS Minh Đức giảng dạy bằng tiếng Việt. Ngày 25.1.1937, Dưỡng đường Sài Gòn được xây mới lại trên nền của Nhà thương đa khoa Dejean de la Bâtie với quy mô lớn hơn, sau đổi tên thành Bệnh viện đa khoa Sài Gòn, nay là cơ sở 2 Bệnh viện Nhân dân Gia Định ở 125 Lê Lợi, phường Bến Thành). Nhà chú Hỏa bán và cho thuê ở đầu đường Lê Công Kiều (quận 1 cũ). ________________________________________ Cùng năm 1937, Huỳnh Trọng Huấn và Huỳnh Trọng Tán đã hiến tặng “Bệnh viện Phụ sản Đông Dương” (Maternité Indochinoise, Nhà sanh chú Hỏa, nay là Bệnh viện Phụ sản Từ Dũ), có 100 giường nằm trên đường D’Arras, Sài Gòn (nay là 284 Cống Quỳnh, phường Bến Thành). Năm 1949, Huỳnh Trọng Bình xây dựng chùa Phụng Sơn (338 - 340 đường Nguyễn Công Trứ, phường Cầu Ông Lãnh) và chùa Kỳ Viên (610 Nguyễn Đình Chiểu, phường Bàn Cờ). Năm 1940, Lucien Hui Bon Hoa, Michel Hui Bon Hoa và Joseph Hui Bon Hoa xây 8 biệt thự ở đại lộ Hui Bon Hoa (nay là số 1 Lý Thái Tổ, phường Vườn Lài) theo thiết kế của KTS. Paul Veysseyre, dùng làm nơi cho người nhà nghỉ ngơi sau giờ làm việc, người đương thời thường gọi “dinh chú Hỏa”. Sau nhiều thay đổi, ngày 12.2.2026, khu vực này trở thành không gian tưởng niệm nạn nhân đại dịch Covid-19. Năm 1934 sau khi Huỳnh Trọng Tán qua đời tại Việt Nam, chính quyền thuộc địa Pháp đã đặt tên cho một con phố lớn là đại lộ Hui Bon Hoa (nay là đường Lý Thái Tổ) để ghi nhớ những đóng góp của dòng họ Hui Bon Hoa cho sự phát triển của thành phố Sài Gòn. Những công trình phúc lợi công cộng, những dãy nhà phố do gia tộc Hui Bon Hoa xây dựng từ năm 1908 đến 1950 nay vẫn còn, góp phần phục vụ lợi ích cộng đồng, tạo nên bộ mặt Sài Gòn - TP.HCM. Các bệnh viện, trường học, Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, công viên tưởng niệm nạn nhân Covid-19, khu nhà mang tên “Hào Sĩ Phường” (hẻm 206 Trần Hưng Đạo) phục vụ du lịch đồng thời cũng giúp cho nhiều người biết đến gia tộc Hui Bon Hoa. Bài và ảnh: Hồ Văn Tường ___________ * Tác giả bài viết là võ sư, tiến sĩ, giảng viên văn hóa du lịch. Related: https://www.youtube.com/watch?v=8MnEPs_iedE&t=3000s GIẢI MÃ NẠN HOA KIỀU 1978 CÚ RA TAY QUYẾT ĐOÁN CỦA TBT LÊ DUẨN NHẰM PHÁ TAN ÂM MƯU TỪ BẮC KINH Năm 1978, giữa lúc quan hệ Việt - Trung đang rơi vào vòng xoáy căng thẳng tột độ, 'Nạn Kiều' đã bùng phát như một cơn bão chính trị làm rung chuyển cả hai nước. Tại sao hàng vạn người Hoa lại đồng loạt rời bỏ Việt Nam trong thời gian ngắn? Đằng sau đó là âm mưu gì từ phía Bắc Kinh và Tổng Bí thư Lê Duẩn đã có những quyết sách quyết đoán như thế nào để bảo vệ an ninh quốc gia? Hôm nay, chúng ta sẽ cùng giải mã sự thật lịch sử này. Video này sẽ bóc tách những khía cạnh ít người biết về một trong những giai đoạn căng thẳng nhất lịch sử hiện đại: Chiến dịch "Nạn Kiều": Cách thức tin đồn thất thiệt được lan truyền nhằm gây bất ổn xã hội từ bên trong lòng Việt Nam. Bàn cờ địa chính trị: Tại sao vấn đề người Hoa lại bị lợi dụng làm quân bài để gây áp lực lên chính quyền Hà Nội? Bản lĩnh của TBT Lê Duẩn: Những quyết định "thép" nhằm thanh lọc hàng ngũ và đập tan âm mưu thành lập "đạo quân thứ năm". Hệ quả lịch sử: Sự kiện này đã thay đổi bộ mặt kinh tế - xã hội Việt Nam và là khúc dạo đầu cho cuộc chiến biên giới 1979 như thế nào? [ Bạn nghĩ sao về sự quyết đoán của lãnh đạo Việt Nam trong giai đoạn ngặt nghèo này? Hãy để lại quan điểm của bạn dưới phần bình luận nhé! TUYÊN BỐ MIỄN TRỪ TRÁCH NHIỆM Nội dung trên kênh được xây dựng dựa trên các tư liệu lịch sử, lời kể, hồi ức và góc nhìn khác nhau, nhằm giúp người xem có thêm chiều sâu trong việc tìm hiểu, suy ngẫm và tiếp cận lịch sử một cách đa chiều. Các video không mang tính kết luận tuyệt đối, không đại diện cho quan điểm chính thức của bất kỳ cá nhân, tổ chức hay cơ quan nào. Chúng tôi không có ý công kích, xuyên tạc, hạ thấp danh dự của bất kỳ cá nhân, tập thể, dân tộc hay quốc gia nào, không cổ súy bạo lực, thù hằn hay gây chia rẽ. Mục tiêu của kênh là tôn trọng lịch sử, khơi gợi sự thấu hiểu, đối thoại văn minh và tinh thần học hỏi, từ đó rút ra những bài học giá trị cho hiện tại và tương lai. Mọi ý kiến đóng góp mang tính xây dựng đều được hoan nghênh.]

Suchir Balaji

https://archive.is/ucBx0 https://www.thenation.com/article/society/open-ai-suchir-balaji-whistleblowers/ On October 23, 2024, Suchir Balaji’s face appeared, freshly shaved, boyish but serious, partially shadowed, in The New York Times as he announced himself as a whistleblower against one of the most powerful technology companies in the world. Setting off a political earthquake in the AI industry, Balaji claimed that OpenAI, the highly touted artificial-intelligence start-up where he’d worked as a researcher for almost four years, had broken copyright laws by absorbing practically all available data on the Internet for its models. ChatGPT, the company’s mega-popular AI chatbot—as well as, potentially, its competitors—had apparently been built on a foundation of illegal activity on a mass scale. Balaji presented his supporting argument in a mathematically minded paper on his personal website. “If you believe what I believe, you have to just leave the company,” Balaji told the Times’ Cade Metz. OpenAI had a lot on the line, and so did Balaji. Other researchers had resigned from their positions and issued warnings about the dangers of AI going rogue in fantastical Terminator-like scenarios. But as the Times noted, Balaji was one of the few industry professionals flagging the damage that the technology was doing right now. A 26-year-old former top student at Berkeley, he was already a veteran of several AI labs and had a patent under his belt. His parents called him a humble prodigy who had taught himself programming at age 11. His future seemed boundless. Balaji didn’t live long enough to tell his full story. A month after the Times interview was published, Balaji was found dead in his San Francisco apartment with a gunshot wound to the head. In that brief interval, he had gone from obscure AI researcher to high-profile whistleblower under severe pressure as he defied an industry that was collectively engaged in the biggest speculative bet in American business history. Suchir Balaji’s time in the public eye amounted to one newspaper interview, but his afterlife as a martyr has become increasingly complex, his legacy contested terrain. The San Francisco medical examiner ruled his death a suicide, but his parents, Poornima Ramarao and Balaji Ramamurthy, have repeatedly stated that their son was murdered for what he knew. The dispute likely won’t be resolved to the satisfaction of Balaji’s parents or critics of the burgeoning AI industry anytime soon. Still, it tells us a great deal about the crisis of accountability in a sector of the AI industry that has come to dominate our investment economy and dramatically alter our daily lives. The aftermath of Balaji’s death also reveals a profound and troubling failure to protect and support AI whistleblowers, and corporate whistleblowers in general. Current Issue Cover of May 2026 Issue May 2026 Issue For the Times, Balaji’s story was more than an impressive scoop. It was also a key element in its copyright-infringement lawsuit against the massive AI start-up, New York Times v. OpenAI. If the paper were to succeed in the suit, in which Balaji was listed as a potential witness, it could win a multibillion-dollar judgment and open the door to numerous similar actions against OpenAI and its competitors. From the vantage point of an industry built on the ruthless consumption of any and all data, the potential damage might be apocalyptic. Balaji’s grieving parents have highlighted the murky circumstances surrounding his death, hiring numerous forensic consultants and lawyers in their quest to prove that their son was murdered. Some details remain disputed—Balaji’s parents claim that the crime scene was poorly tended, that there is evidence from blood and hair collected at the scene that indicates a possible struggle, and that he was shot at an angle that is inconsistent with suicide. Overall, the picture is mixed. Balaji left no suicide note. His apartment was dead-bolted from the inside, and police reported there was no sign of forced entry. The day before his death, after returning from a trip with friends, he had spoken with his father on the phone and seemed happy. Security footage recorded by his building in the hours before his death shows him walking into his apartment with a takeout order. He owned a gun. In some news reports, friends described him as somewhat secretive. The medical examiner’s report found GHB in his system. While the so-called date-rape drug can be used recreationally or as a disabling agent, GHB can also appear naturally during a body’s decomposition. The primary demand from Balaji’s parents has been for the FBI to look into their son’s death. “We know there was foul play from many factors, many data points,” Ramarao said at a public vigil in December 2024. Indicating that her son represented a threat to the AI industry, she asked for a “thorough investigation.” Balaji’s parents have found support in the right-wing-media ecosystem for their contention that their son was murdered. Making their case: Balaji’s parents have found support in the right-wing-media ecosystem for their contention that their son was murdered.(ABC7news.com) For a time, Balaji’s family found support across the political spectrum. In January 2025, after a news report stated that the San Francisco Police Department (SFPD) was still investigating Balaji’s death, the left-wing San Francisco Supervisor Jackie Fielder posted on X, “I am relieved to see this case reopened. Friends and family of Suchir are welcome to get in touch with my office.” At the same time, Democratic Congressman Ro Khanna addressed Ramarao directly on X, offering his help. He later told The Mercury News that he’d had a conversation with Ramarao that led him to “believe her that there are unanswered questions.” But in February, the SFPD closed its investigation into Balaji’s death, pronouncing it a suicide, and Democratic politicians seemed to lose interest in the case. Neither Khanna’s nor Fielder’s office responded to inquiries about their past support for a new investigation or their contact with Balaji’s family. Ramarao has been a particularly vocal advocate for her son and has aggressively challenged officials for not doing more to investigate his death. She has spoken frequently at public events and in lengthy interviews on podcasts, YouTube shows, and Indian media. In January 2025, when Bay Area public officials were calling for a deeper investigation into Balaji’s death, Ramarao sat down for a 66-minute interview with Tucker Carlson, during which she said that her son was murdered. Ramamurthy has offered fewer public remarks, though he is sometimes seen alongside his wife, appearing stoically subdued. At the December 2024 public memorial, he expressed concern that the United States was becoming a mafia state. “Enterprises are becoming very greedy, and compassion and caring have taken a backseat,” he said. Under the banner of the Justice for Suchir Movement, Ramamurthy has posted online about the need for “ethical AI,” and he’s started a conference, the Suchir Balaji Memorial Summit. In his X profile, he identifies himself as “OpenAI Whistleblower Suchir’s Dad,” and he’s made numerous posts with the hashtag #justiceforsuchir that point out alleged issues at the crime scene, such as the blood-spatter patterns, a disabled surveillance camera, and a window through which an assassin could have entered. His posts depict his son as a thwarted genius, the “robinhood of AI,” who called for a more humane AI revolution and was murdered for his efforts. In their desperation to find an alternate explanation for their son’s death, Ramarao and Ramamurthy have cycled through a half-dozen attorneys and several outside investigators. They filed and then dropped a lawsuit against the SFPD. Meanwhile, they’ve gone after OpenAI on many fronts, including supporting a ballot measure that opposes its planned conversion into a for-profit company. They’ve also found some surprising allies. Ramarao and Ramamurthy have received extensive support on the political right, which has occasionally asked the right questions, even if for the wrong reasons. But whatever genuine suspicions might surround the case, Balaji’s death has unfortunately become fodder in the political battles that are consuming the tech industry. OpenAI’s CEO, Sam Altman, and Elon Musk, who was one of the company’s cofounders, have become mortal enemies. The two are embroiled in a lawsuit based on Musk’s belief that OpenAI’s transformation into a for-profit structure will contribute to the untrammeled development of artificial general intelligence (AGI), which may doom humanity. In the meantime, Musk’s company xAI hosts Grok, an anything-goes chatbot that has helped enable a global proliferation of nonconsensual pedophilic imagery; it has also parroted Musk’s racist beliefs and even praised Hitler. Musk will apparently do anything to crush Altman, and that includes accusing him of orchestrating a murder. OpenAI CEO Sam Altman seemed evasive when Tucker Carlson called Balaji’s death “definitely murder.” Awkward moment: OpenAI CEO Sam Altman seemed evasive when Tucker Carlson called Balaji’s death “definitely murder.”(The Tucker Carlson Show) In September of last year, a squeamish-looking Altman gave an exceedingly awkward interview to Tucker Carlson. Carlson called Balaji’s death “definitely murder” as Altman sweated his way through some words of sympathy for his former employee’s family. The grim exchange, in which Altman seemed oily and evasive, lit up right-wing social networks. “He was murdered,” Musk declared on X. The public speculation surrounding Balaji’s death went into overdrive. In the absence of an authoritative investigation, the Balaji case has become the subject of feverish conjecture by right-wing podcasters, tech moguls, and social-media conspiracy theorists, who, unlike many on the liberal left, are willing to entertain sinister ideas about the tech industry and corporate power. While they eagerly serve as ideological foot soldiers in Musk’s online army, the virtual shots they fire at OpenAI and Altman reflect a nascent public disgust with tech—one that is clearly grounded in issues of class, even if it often takes the form of paranoid murder fantasies. Balaji’s parents have little choice but to embrace those who are willing to grant them attention and entertain their questions about their son’s death. They have repeatedly posted on X asking for help from Musk and MAGA politicians like Vivek Ramaswamy. When Carlson offered Ramarao access to a massive audience, she accepted. Ramarao declined to speak with me when I reached out earlier this year; Ramamurthy spoke with me briefly on the phone, then hung up and never called back. Later, Ramarao e-mailed me, writing, “When we are pushed to give evidence, it doesn’t seem safe to get engaged. We don’t know who is behind this. So please give us time and space. Unless introduced by someone we trust, we won’t engage.” Using the media to litigate the circumstances of Balaji’s death is inherently fraught. Leftists and liberals who are inclined to distrust tech moguls and the police might be attracted to the tale of a ruthless company that is willing to kill a critic. But among those Democrats who once offered the family public support, Balaji’s story seems to have faded from their concern, consigned to the realm of misinformation and right-wing conspiracism—when it’s really about an isolated whistleblower challenging corporate malfeasance at the highest levels. For the online right, the story of Balaji’s death offers all the proper villains, including a shifty gay tech CEO already locked in combat with their hero, Elon Musk, the world’s richest fascist. In their narrative, “Altman killed Balaji” has been memed into being, proven through the low-resolution photographs and heart-rending parental statements percolating through the right-wing-media ecosystem—all of it approved and boosted by Musk himself. There’s even a memecoin (a cryptocurrency token) named after Balaji; its maker claims to be supporting the family’s cause. With every opportunity the right gives Balaji’s family to press their case, the search for justice seems to slip deeper into the political swamp—into the confusion and uncertainty that then gets amplified by yet another investigator producing yet another report dissenting from the SFPD’s official line. “The only person in his life Suchir was ever not happy about was Sam Altman,” Ramarao told the MAGA-affiliated podcaster Patrick Bet-David, who has 2.89 million subscribers on YouTube. “So Suchir knew something.” “There’s an AI war going on,” Bet-David added, characterizing Balaji’s death as practically a gangland killing. Security footage of Balaji entering his apartment with takeout food before his death has fed speculation that he was murdered. Last meal: Security footage of Balaji entering his apartment with takeout food before his death has fed speculation that he was murdered.(Alchemy Apartments) With his death suffused in rumors, misinformation, and his parents’ righteous grief—all stirred in the pot of the world’s richest troll—Suchir Balaji has become the haunted face of tech whistleblowing and the AI boom. But his death reflects a wider dysfunction in American industry, where, as once-durable liberal institutions crumble, corporate and government power becomes unaccountable, synonymous with corruption and criminality. The risk goes beyond one company, industry, or complaint; Balaji’s story fits into the broader saga of whistleblowers who face daunting odds against proving their claims. Whistleblowing is a solitary, psychically dangerous pursuit, and more would-be truth-tellers have succumbed to the malign forces marshaled against them—gaslighting, intimidation, legal threats, financial pressure—than to a hit man’s bullet. On the morning of March 9, 2024, John Barnett, a whistleblower who had worked on the 787 Dreamliner aircraft at Boeing, was found dead of a gunshot wound in his car outside a hotel in Charleston, South Carolina. Barnett had spent the previous two days testifying against Boeing, alleging that the company had used substandard parts while building the 787 and ignored safety protocols, and he was scheduled for more testimony that day. His death immediately provoked widespread speculation that he’d been murdered. But the physical evidence, comments from his family, and Barnett’s lengthy suicide note indicate that he likely killed himself. Barnett spent the last night of his life in his truck, writing about his fury and desperation in a sprawling, chaotic letter that was found at his side. The text runs at all angles; a reader has to turn some pages around to make out the words. But they are clearly the final thoughts of a profoundly depressed man saying that he could no longer carry on but wanted his family and friends to know that he was at peace. “America, come together or die!!” Barnett wrote on one page. “I pray the motherfuckers that destroyed my life pay!!! I pray Boeing pays!!!” The same page contains a remark scrawled sideways between the lines about Boeing, and it says as much about Suchir Balaji’s ordeal and those of so many others as it does about Barnett’s. “The entire system for whistleblower protection is fucked up too!” Barnett wrote. Mary Inman, an attorney at the law firm Whistleblower Partners, has the same concern. She’s a cofounder of an initiative called Psst.org, which aims to encourage action by bringing together whistleblowers from the same company or institution. Despite the canonization of whistleblowers as lone heroes in movies, many corporate and government scandals involve more than one person sounding the alarm, with potentially different fates befalling them. Collaboration and mutual support can be crucial. “There’s a first-mover problem with whistleblowing, particularly in AI, where the stakes are so high,” Inman said. Psst.org offers an “information escrow” service, a kind of digital lockbox where someone can submit a complaint or memo about wrongdoing. Whistleblowers can use the service if they have sensitive information but don’t feel comfortable raising the issue on their own. If multiple people from the same institution submit information, the service can bring them together. The organization also offers other forms of support, such as media training and connections to therapists. “We want to disrupt and change how whistleblowing happens and make it a collective act,” Inman said, pointing again to OpenAI, where months before Balaji came forward, a group of researchers resigned together, criticizing the company’s unsafe practices. “And in so doing, we’ll be able to bring more people forward.” The AI industry is lightly regulated, with fewer safeguards to protect the public’s interests than more established fields. Backed by the tech industry, President Donald Trump’s administration has attempted—first via legislation, then through an executive order—to prohibit individual states from instituting their own AI regulations. Inside these companies, there are enormous financial incentives to say nothing, and many AI professionals subscribe to an austere, almost cultish faith in the world-changing power of artificial general intelligence. Sophie Luskin, a researcher at the Princeton Center for Information Technology Policy, said that the absence of any legislation that applies specifically to whistleblowers in the AI industry is a major problem. “With employees in the AI sector, they find their rights and protections are particularly unclear and confusing,” she said. Will they be protected, for example, if they report potential harms or ones that haven’t happened yet? What about something that might harm the public but doesn’t violate the law, such as the information related to Secretary of War Pete Hegseth’s pressure campaign against the AI company Anthropic for refusing to allow its software to be used for autonomous weapons and other lethal purposes? The bipartisan AI Whistleblower Protection Act, sponsored in May 2025 by Senators Chuck Grassley (R-IA) and Amy Klobuchar (D-MN), among others, was supposed to fill in these gaps, codifying both the kinds of harms that AI whistleblowers might report and the protections they should be afforded. The act “has very good bones that have strong precedent in other existing laws,” Luskin said. But it has been stuck in committee for nearly a year. “We really miss out on the ability to hold these companies accountable when we don’t have effective and comprehensive whistleblower protections,” Luskin said. “People who work at these companies know what’s going on.” Now, as Balaji’s story lapses into myth, there remains little accountability for his death—and for the potential crimes that he sacrificed so much to expose. OpenAI, which has expressed sympathy over Balaji’s death, remains the industry’s hottest start-up and is currently seeking up to $100 billion in investment capital. Lawsuits and whistleblower complaints seeking to publicize alleged abuses at the company—including one submitted to the SEC regarding alleged violations of securities laws—have done little to stem its rise. Perhaps this is the inevitable outcome of actions undertaken by isolated, principled individuals trying to slow the freight train of highly leveraged technological innovation. At the December 2024 public memorial for Balaji, when his mother called for an FBI investigation into her son’s death, Ramarao offered a spirited tribute. She explained to the crowd that her child had followed his sense of right and wrong to the only place it could take him: The most important thing is he was a witness. He was a witness for a critical case. And even that’s not taken into account, and that’s the most frustrating [thing] for us. What’s the value of speaking truth if by speaking truth someone could lose their life? Do we never encourage our children to stand up for truth? Is there any protection? So whistleblowers’ lives don’t matter? We’re ready to lose them. I don’t know how I could have saved my son by teaching him to tell lies. The ethics with which I raised him took his life today. Ramarao’s words reflect more than the loss suffered by a grieving parent. As AI rampages through so many sectors of American life and continues to disfigure the basic foundations of creative and intellectual labor, the issues raised by Suchir Balaji are more urgent than ever. But absent any real political action against unchecked corporate power, Balaji’s story is more likely to be remembered as a right-wing meme than as a catalyst for reform. Jacob Silverman Jacob Silverman is the author most recently of Gilded Rage: Elon Musk and the Radicalization of Silicon Valley. He is also the host of Understood: The Making of Musk, a limited podcast series from CBC.

The Philosopher and Ethics of AI Developers

https://www.youtube.com/watch?v=f4Q2OHNPnS0 A Human-centered Framework for AI Ethics https://www.npr.org/2026/04/17/nx-s1-5750554/the-philosopher-trying-to-teach-ethics-to-ai-developers The philosopher trying to teach ethics to AI developers April 17, 20262:19 PM ET By Manoush Zomorodi,Fiona Geiran,Katie Monteleone,James Delahoussaye,Sanaz Meshkinpour The AI avalanche has buried many of us in uncomfortable, existential questions. What does it mean if a computer can do our jobs better than we can? What happens when people turn to machines for comfort and friendship? What is creativity if creativity can be automated? Philosopher Meghan Sullivan says this crisis isn't just felt by the average person who feels like AI is happening to them. On recent trips to Silicon Valley, she has spoken with many AI developers who feel conflicted. "Around here, as a result of this ubiquity of artificial intelligence, a whole lot of people are having these philosophical questions and crises right now, which make them really fun to talk to," Sullivan says. Sullivan is a philosophy professor at Notre Dame and the author of The Good Life Method: Reasoning Through the Big Questions of Happiness, Faith, and Meaning. Through Notre Dame's Institute for Ethics and the Common Good, she is meeting with AI leaders and developers to apply an ethical framework for AI — basically give AI a moral compass. Her mission is as ambitious as it sounds, but she is backed by Notre Dame's $50.8 million grant from the Lilly Endowment to champion philosophy and theology in the national conversation around AI. Her reception in Silicon Valley has been mixed. She describes occasionally hearing comments akin to: "That's cute that you think that topics like virtue and justice could still be relevant in our world." But she finds that most developers are open and genuinely curious about philosophy. "I come out here, and I think, my gosh, I've been training for this for 25 years to have this conversation with you, says Sullivan. "And I'm so glad that now you're ready to do it." In March, she attended Anthropic's 2-day summit, where Christian leaders discussed how Claude should approach the messy moral questions humans are bringing to chatbots. For instance, how should Claude react to a user who's grieving? What should it do when someone is at risk for self-harm? Meghan Sullivan delivering her TED Talk in 2025 Erin Lubin/TED As a virtue ethicist, Sullivan's field of philosophy centers around moral habits and practical wisdom. It's a school of thought that dates back to Aristotle in the early days of democracy in Athens. Having this background, Sullivan has a knack for making philosophy accessible to students, readers and now tech developers and executives. Whether in her classroom in South Bend or at a conference in Silicon Valley, Sullivan doesn't preach, she asks questions — by following the Socratic method — that help her audience realize they have more options than they've let themselves believe. "Those kinds of limitations in our imagination, those are one of the hardest forces for us to overthrow if we actually want to achieve flourishing," says Sullivan. You still have a choice. Here's what you can do Whether they're developers directly shaping AI or regular citizens navigating it, Sullivan's goal is to wake people up to their own agency. There are more paths towards the good life than we have been brave enough to imagine. "It's totally in the interest of politicians and very powerful corporate leaders to make you feel like you have no choice, says Sullivan. "You always have some choice. It might sometimes be a hard choice, but you do have it." You can choose which companies you give your money and your data to. The dust has not settled, so Sullivan says we still need to use our voices where we can. "There's power in the purse. There's power in a democracy to vote, and there's power in capitalism to say, not my money." This segment of the TED Radio Hour was produced by Katie Monteleone and James Delahoussaye. It was edited by Sanaz Meshkinpour and Manoush Zomorodi. The digital story was written by Fiona Geiran. You can follow us on Facebook @TEDRadioHour and email us at TEDRadioHour@npr.org. https://www.instagram.com/reel/DTlZRNwlOR4/ What if the secret to a good life isn't just what you achieve but how deeply you love? At the #TEDNext2025 conference, philosophy professor Meghan Sullivan drew on wisdom from Aristotle, Jesus and modern social psychology, to offer tips on how to expand your capacity for love, even in the face of our modern challenges. Watch her full @ted conferences talk at the link in our bio #LoveEthic #CommonGood #Ethics #TEDtalk A Good Life Method by Megan Sullivan Prof pf Philosophy in University of Notre Dame. Philosophy is not limited to academia. With the right questions and habits, it can become a practical tool for clearer thinking and more intentional decision-making in everyday life.

Tại sao Viktor Orban thất bại?

https://nghiencuuquocte.org/2026/04/15/tai-sao-viktor-orban-that-bai/#more-66542 Tại sao Viktor Orban thất bại? Nguồn: László Bruszt, “Why Orbán Lost”, Project Syndicate, 13/04/2026 Biên dịch: Viên Đăng Huy Trong suốt 16 năm, đất nước Hungary dưới thời Viktor Orbán là hiện thân của một tư tưởng đáng lo ngại: rằng “dân chủ phi tự do” có thể được duy trì ổn định và bám rễ quyền lực một cách bền vững. Bằng cách kết hợp ưu thế áp đảo tại các kỳ bầu cử với việc làm suy yếu có hệ thống cơ chế kiểm soát và đối trọng của các thiết chế, Orbán dường như đã giải được bài toán hóc búa của chủ nghĩa độc tài hiện đại: làm sao để thắng liên tiếp tại hòm phiếu trong khi vẫn rỗng hóa được nền dân chủ tự do. Và bởi mô hình của ông đã truyền cảm hứng cho những người ngưỡng mộ trên khắp phương Tây (và xa hơn nữa), góp phần củng cố niềm tin về sự suy tàn của nền dân chủ nói chung, nên thất bại ê chề của ông trong cuộc bầu cử lần này mang lại những hệ lụy vượt xa khỏi biên giới Hungary. Chiến thắng của đảng Tisza do Péter Magyar lãnh đạo, cũng giống như thắng lợi của Liên minh Dân sự Ba Lan trước đảng Pháp luật và Công lý (PiS) phi tự do vào năm 2023, không chỉ đại diện cho sự đảo ngược của một hệ thống tưởng chừng đã vững chắc, mà còn phát đi tín hiệu rằng những chế độ như vậy có thể mong manh hơn vẻ ngoài của chúng. Bài học rút ra không đơn giản chỉ là các chế độ phi tự do có thể thất bại. Bài học thực sự là: chính logic vận hành giúp duy trì chúng lại có thể trở thành tác nhân dẫn đến sự sụp đổ của chính chúng. Các nhà lãnh đạo phi tự do từ lâu đã biện minh cho việc tập trung quyền lực bằng cách viện dẫn thành công của các quốc gia phát triển ở Đông Á. Họ lập luận rằng, bằng cách làm suy yếu các ràng buộc thể chế, chính phủ có thể hành động quyết đoán hơn, điều phối đầu tư hiệu quả và mang lại tăng trưởng kinh tế. Nhưng so sánh này luôn là một sự đánh tráo khái niệm. Các chế độ của Park Chung-hee ở Hàn Quốc hay Lý Quang Diệu ở Singapore hoạt động hiệu quả không phải vì họ đối mặt với ít ràng buộc hơn, mà vì họ phải chịu nhiều áp lực hơn. Việc mất an ninh về địa chính trị và nguy cơ bất ổn nội bộ thường trực đã buộc họ phải đem lại lợi ích cho số đông nhân dân, nếu không muốn đối mặt với sự sụp đổ. Việc giảm bớt trách nhiệm giải trình không tạo ra sự tự mãn; trái lại, nó tạo ra kỷ luật. Nói một cách tổng quát hơn, năng lực thực thi của nhà nước phụ thuộc vào các ràng buộc mang tính kỷ luật đối với những người nắm quyền. Những ràng buộc này có thể tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau. Trong các nền dân chủ tự do, đó là cơ chế kiểm soát và đối trọng hiến định. Trong các chế độ độc tài phát triển, đó là những lỗ hổng dễ bị tổn thương từ cả bên trong lẫn bên ngoài. Các chế độ phi tự do đương đại vận hành dưới những điều kiện rất khác biệt. Khi thiếu vắng những áp lực tương tự như thời Park hay Lý, việc làm suy yếu trách nhiệm giải trình không tạo ra năng lực phát triển. Ngược lại, nó tạo điều kiện cho các hành vi trục lợi. Quyền lực trở thành công cụ để duy trì các liên minh chính trị hơn là để cung cấp lợi ích công cộng. Một chiến lược vốn dĩ để tăng cường năng lực nhà nước đã biến thành một hệ thống phân phối lợi ích cục bộ. Theo thời gian, logic này bào mòn nền tảng kinh tế của thể chế phi tự do. Khi lòng trung thành chính trị trở thành tiêu chí hàng đầu để phân bổ nguồn lực, hiệu quả và đổi mới sáng tạo sẽ bị bóp nghẹt. Mua sắm công ưu tiên phe cánh thân tín thay vì những doanh nghiệp năng suất nhất. Các doanh nhân trong nước phải đối mặt với tham nhũng, sự bất định và cơ hội mở rộng hạn chế. Đồng thời, các chiến lược tăng trưởng dựa vào đầu tư trực tiếp nước ngoài tuy tạo ra việc làm nhưng thường thất bại trong việc nâng cấp trình độ công nghệ hoặc tạo ra mức tăng năng suất bền vững. Đó chính xác là những gì đã xảy ra với Hungary dưới thời Orbán. Khi hiệu quả kinh tế suy yếu, khả năng duy trì liên minh ủng hộ của chế độ cũng giảm theo. Tăng trưởng chậm lại làm thu hẹp cơ sở thuế và giảm nguồn lực dành cho tái phân phối. Đầu tư vào giáo dục, y tế và dịch chuyển xã hội rơi vào trì trệ. Người dân Hungary ngày càng cảm nhận hệ thống vốn được quảng bá là ổn định thực chất là một hệ thống khép kín. Những bộ phận lớn của lực lượng lao động phải đối mặt với triển vọng u ám, tiền lương dậm chân tại chỗ và cơ hội thăng tiến hạn hẹp. Vào giai đoạn đầu trong triều đại kéo dài của mình, những động lực nội tại này phần nào bị che lấp bởi các khoản hỗ trợ tài chính từ Liên minh Châu Âu. Nhưng việc tiếp cận các nguồn lực này ngày càng đi kèm với các điều kiện về tính minh bạch của chính phủ và sự độc lập của tư pháp — chính là những hình thức trách nhiệm giải trình mà Orbán khước từ. Kết quả là một sự ràng buộc tự thân: bằng cách từ chối sự giám sát bên ngoài, chế độ đã tự giới hạn khả năng tiếp cận nguồn vốn của chính mình. Khi các ràng buộc này thắt chặt, không ngạc nhiên khi Orbán tìm đến những đối tác thậm chí còn phi tự do hơn, bao gồm Nga và Trung Quốc, đánh đổi quyền tự chủ về quản lý lấy những hình thức phụ thuộc địa chính trị mới. Một dự án bắt đầu với danh nghĩa chủ quyền lại có nguy cơ kết thúc trong sự lệ thuộc và yếu thế. Nhìn rộng hơn, Orbán đã cho thấy rằng ngay cả những hệ thống bị thao túng nặng nề nhất vẫn có thể lộ ra những kẽ hở chính trị. Chính những cơ chế giúp duy trì chế độ phi tự do, theo thời gian, có thể biến thành mầm mống của sự mong manh dễ vỡ. Mô hình của Hungary dựa trên một liên minh lỏng lẻo giữa các tập đoàn đa quốc gia, tầng lớp tinh hoa trong nước có quan hệ chính trị, và những cử tri được hứa hẹn về sự ổn định và cải thiện kinh tế. Nhưng khi tăng trưởng chậm lại, căng thẳng trong liên minh này gia tăng. Các doanh nghiệp nội địa thấy ít cơ hội hơn, trong khi cử tri đối mặt với mức sống sụt giảm và tương lai bị bít lối. Việc đánh bại Orbán trở nên khả thi khi nỗi bất bình gặp được năng lực tổ chức — khi một đối thủ nặng ký có thể đoàn kết những nhóm cử tri vốn bị chia rẽ và biến sự thất vọng thành hành động tham gia chính trị. Ở những nơi mà các lực lượng đối lập truyền thống còn yếu kém hoặc mất uy tín, điều này đòi hỏi một sự lãnh đạo có khả năng chuyển hóa những nỗi thống khổ xã hội thành một phong trào chính trị sâu rộng, huy động được sự ủng hộ xuyên suốt các tầng lớp và các ranh giới thể chế. Đó là những gì Magyar và đảng Tisza của ông đã đạt được. Trong nhiều năm, Hungary là minh chứng cho việc sự thụt lùi dân chủ có thể được thể chế hóa và duy trì trong khuôn khổ cạnh tranh bầu cử hình thức. Chiến thắng quyết định của Magyar chứng minh một điều quan trọng không kém: rằng những hệ thống như vậy không phải là không thể đảo ngược. Tuy nhiên, thất bại của Orbán, cũng như thất bại của đảng PiS tại Ba Lan ba năm trước, không đánh dấu sự kết thúc của chủ nghĩa phi tự do. Những điều kiện cấu trúc thúc đẩy sự trỗi dậy của nó — sự bất ổn kinh tế, sự rạn nứt xã hội và sự ngờ vực chính trị — vẫn tồn tại dai dẳng ở nhiều nền dân chủ. Tuy vậy, sự sụp đổ của Orbán đã thách thức cảm giác về tính tất yếu vốn bao trùm lên xu hướng rời xa dân chủ tự do trên toàn cầu. Giờ đây, nhiệm vụ khó khăn hơn mới thực sự bắt đầu: xóa bỏ các mạng lưới bảo trợ bám rễ sâu, khôi phục quyền tự chủ của các thiết chế và tái thiết năng lực nhà nước mà không lặp lại những sai lầm đã dung dưỡng chủ nghĩa phi tự do ngay từ đầu. Magyar cũng sẽ cần định nghĩa lại cách theo đuổi lợi ích quốc gia trong lòng EU — củng cố sự ủng hộ trong nước đồng thời xây dựng các liên minh xuyên quốc gia có khả năng thúc đẩy các hình thức hội nhập sâu rộng và bền bỉ hơn. Đánh bại chủ nghĩa phi tự do tại hòm phiếu đã khó. Xây dựng một nền dân chủ tự do kiên cường sau đó — một nền dân chủ vừa có trách nhiệm giải trình vừa có tính bao trùm — có lẽ còn khó hơn bội phần. Nhưng có một điều chắc chắn: các quốc gia dân chủ, dù là bạn hay thù, sẽ dõi theo tiến trình này một cách sát sao. László Bruszt, Giáo sư Khoa học Chính trị tại Đại học Trung Âu (CEU), từng giữ chức Quyền Hiệu trưởng và Chủ tịch CEU trong giai đoạn 1996-1997.

More than a quarter of private colleges are at risk of closing

https://www.npr.org/2026/04/13/nx-s1-5777582/many-private-colleges-at-risk-of-closing More than a quarter of private colleges are at risk of closing, a new projection shows April 13, 20265:00 AM ET By Jon Marcus …A new estimate projects that 442 of the nation's 1,700 private, nonprofit four-year colleges and universities, with a combined 670,000 students, are at risk of closing or having to merge within the next 10 years….More than 120 institutions are at the very highest risk, according to the forecast by Huron Consulting Group, which helps clients in industries including higher education formulate business strategies. For its assessment, the company analyzed enrollment trends, tuition revenue, assets, debt, cash on hand and other measures. Many are, like Sterling, small and rural. "Now that this might be gone, I just really worry about some students out there that are going to have less and less choices," Keeley said. It's a crisis whose magnitude has been overshadowed by political and culture-war attacks on higher education and is propelled by the simple law of supply and demand after a long decline in the number of Americans who are going to college. "We have too many seats. We have too many classrooms," Peter Stokes, a managing director at Huron, said of U.S. colleges and universities. "So over the coming five to 10 years, this shakeout is going to take place."… There are about 3,700 two- and four-year public and private degree-granting colleges and universities in the United States. That's already down from a peak of 4,726 in 2012. Almost all that have closed since then were private, for-profit schools, which enjoyed a brief boom before crashing under the weight of consumer discontent and increased regulation. …Many converging reasons explain why private, nonprofit colleges and universities, too, are now under existential strain. There are already 2.3 million fewer students than there were in 2010. A drop in the birthrate that began around the same time means there is about to be a further downward slide in the number of 18-year-olds through at least 2041. Among the other factors:  The proportion of high school graduates who go on to college is also down, from 70% in 2016 to 61% in 2023, the most recent year for which the figure is available.  The number of visas issued for new full-tuition-paying international students coming to the United States plummeted by nearly 100,000 this year, or 36%.  And looming caps on federal loans for graduate study, which take effect in July, threaten to reduce demand for yet another crucial revenue source. While higher education institutions previously weathered short-lived declines in enrollment and increases in costs, today "every major revenue stream and expense category is under pressure at the same time," the higher education consulting firm EAB warns in a new analysis. Eighty-six percent of college and university leaders are worried about their schools' long-term financial viability, according to a survey in December by the American Council on Education, the principal industry association. A fifth of college and university presidents say they've had serious discussions about merging with another university or college, a separate survey by Hanover Research and the industry news site Inside Higher Ed found. Signs of strain are spreading And nearly a third of private, nonprofit colleges and universities nationwide posted deficits in 2024, according to research by Robert Kelchen, director of the Department of Educational Leadership and Policy Studies at the University of Tennessee, Knoxville. And it's not just small schools that are affected. Even public universities and colleges are facing deepening financial problems, reports the Fitch bond-rating agency, citing slowing economic growth and federal policy changes. The University of Southern California has sent pink slips to more than 900 employees. Stanford University, Northwestern University, and Depaul University have also seen layoffs. And, as part of what its president called a "broader strategy to strengthen GW's long-term financial health," George Washington University announced in March that it had sold a satellite science and technology campus in Virginia for what the student newspaper reported was $427 million. Community colleges, too — which enroll nearly 5.6 million students — are suffering financial squeezes that leave them less able to adapt or respond to change, according to Daniel Greenstein, former chancellor of the Pennsylvania State System of Higher Education, who now tracks financial exposure in the industry. In the case of community colleges, wrote Greenstein, "The risk is not a sudden collapse of the sector. The risk is a slow erosion of capacity in precisely the institutions on which communities rely most." Still, after two and a half decades in which the price of tuition has increased faster than inflation, for a payoff many consumers no longer think is worth the money, higher education often gets little sympathy for its predicament — and even less after years of political and culture war attacks on the ideological leanings of faculty and leadership. https://www.theatlantic.com/ideas/2026/04/college-enrollment-demographic-cliff/686750/ The Looming College-Enrollment Death Spiral After many decades of democratization, higher education could once again become a luxury good. By Jeffrey Selingo April 12, 2026, 7 AM ET The “demographic cliff” is upon us. The number of teenagers graduating from American high schools peaked last year. It will begin declining this spring and keep falling steadily through at least 2041. The trend is more of a downward slope than an abrupt falloff, but the gradient is steep and represents a crisis to colleges dependent on filling classroom seats and dorm beds. The United States currently has about 4,000 colleges. According to a recent study from the Federal Reserve Bank of Philadelphia, about 60 are closing on average each year; that number could double in any given year if the bottom falls out of enrollment. If the harm were only to the institutions forced to close because they’re running out of customers, that would be unfortunate but not tragic. But the causality runs in the other direction too, as students who otherwise would have gone to college find themselves with no viable option in the place where they live. American higher education has long consisted of two markets: one where high-achieving, typically affluent students compete for seats at national universities, and one where mostly middle- and lower-income students stay closer to home. Members of the first group will be fine even as college closures accelerate. The second group will suffer. After many decades of democratization, higher education could once again become a luxury good. Over the past half century, as more teenagers have enrolled in higher education, what was once mostly a local business has become national, especially for top students, whose sense of distance has gradually shifted. Campuses that once felt far away now seem closer, thanks first to interstate highways, then to discount airlines, and then to technology. Parents in the 1980s might have talked to their college kid on a dorm-floor pay phone once every few weeks, if they were lucky. Today’s parents can text and FaceTime their kids multiple times a day…. https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2025/10/ivy-league-schools-prestige/684454/ The ‘Best’ Colleges Aren’t the Best Forever Prestige isn’t permanent. By Jeffrey Selingo October 4, 2025 For decades, higher education seemed immune to market forces, as families stretched to pay almost any price for a top-ranked college. Prestige was seen as synonymous with enduring value: Harvard would always be Harvard, Yale would always be Yale, followed by the Northwesterns and the Cornells, with aspirants such as the University of Southern California and Northeastern further down the ladder. But with sticker prices surging and graduates facing a tough job market, many parents have begun to question whether prestige alone is worth the price. As reputation loses some of its grip on the marketplace, colleges are moving up and down the list more than ever. How we think about brands in higher education was largely decided centuries ago when America’s top colleges were established. These perceptions were cemented in the late 1980s, when U.S. News & World Report turned its college rankings into an annual exercise. A school’s “reputation score,” as determined by a survey of college leaders, was the most heavily weighted factor in assigning it a ranking on the list. Reputation is still the biggest factor in the U.S. News methodology, and plenty of people still care enough about an exclusive brand to pay a premium for it. In recent years, however, many families have begun to put more emphasis on practical matters such as tuition costs, hands-on learning, and career outcomes. This evolution in priorities stems partly from personal experience. Today’s parents—who are more likely than their parents to be college graduates—have seen the college hierarchy change in their lifetime. When U.S. News released its 1989 rankings, it not only issued overall rankings, but also listed the top 25 colleges by reputation alone. A few of the names among the latter list seem like typos today: the University of Illinois Urbana-Champaign, Purdue University, Indiana University Bloomington. Meanwhile, schools that were considered regional brands three decades ago, such as the University of Southern California and New York University, have risen in the rankings and now have acceptance rates that rival those of the Ivy League. Last cycle, NYU broke its own record, with more than 120,000 applications for a class of some 5,700 students….