Bài giảng của Đức Dalai Lama về hiện trạng thế giới – Giải Thích Từ Khoa Học và Đạo Phật

https://www.youtube.com/watch?v=O5VJkj2cQSg Bài giảng của Đức Dalai Lama về hiện trạng thế giới – Giải Thích Từ Khoa Học và Đạo Phật

A makeover for college: No gym, no meal plan and two years of work

https://www.npr.org/2026/09/01/nx-s1-5935431/college-reinvented-vermont-work-experience A makeover for college: No gym, no meal plan and two years of work September 1, 20265:00 AM ET . By Jon Marcus https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/3000x2001+0+0/resize/1200/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2F6b%2F77%2F10168df842b489d7f3542486cabb%2Fhe-reinventing-college-1.jpg MONTPELIER, Vt. — The buildings that frame a grassy quad on a hill above Vermont's capital city are all red brick and white trim, dating from as far back as the 1870s. This quintessential college campus from the 19th century is where a group of business, college and government leaders is working on the task of reinventing higher education for the 21st century. An entirely new college is being planned here to change not only how higher education is delivered, but at what price. It also proposes to highlight ways the current business model no longer works, as evidenced by the 152 colleges and universities that have closed or merged since 2016, and the 442 others that a new projection says are at risk. So deeply entrenched are the problems confronting higher education that a growing chorus of innovators says the easiest way to fix them is to begin again from scratch. The Greenway Institute — "green" as in new — will adopt instructional methods proven to work well, such as real-world training under the supervision of faculty mentors, while stripping away such things as layers of administrators and nonacademic amenities that make college in the United States so expensive. "It's not fancy. It's a place where you do have a meaningful relationship with your faculty members. But you also take out your own trash," said Mark Somerville, the founding president. https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/3000x2001+0+0/resize/1200/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2F50%2F1b%2F72b100c148238bf262c83a9c6daf%2Fhe-reinventing-college-3.jpg Mark Somerville, founding president of the Greenway Institute, stands in front of a whiteboard covered with tasks the new college needs to complete before it opens. "We need new models in higher ed," Somerville says. Oliver Parini for The Hechinger Report Even more unexpected than the location of this startup is that it comes at a time when so many colleges are closing. In Vermont alone, seven private colleges have shut down in the last 10 years. But Somerville, the former provost of Olin College of Engineering in Massachusetts, said this "moment of mass extinction" makes it clearer than ever that "we need new models in higher ed." Enough of these experimental higher education institutions are in the planning stages that they have been organized by Duke University into a Future Universities Alliance. Greenway is a member. Project Polymath, for instance — founded by Dan Futrell, former CEO of the Pat Tillman Foundation, which gives scholarships to military veterans — proposes to mentor bachelor's degree students beginning in 2028. Each student will take three majors and then be placed in an apprenticeship with an employer for two years. There is "broad agreement that something has to change and also recognition that changing legacy institutions from within is agonizingly difficult," said Brian Rosenberg, former president of Macalester College in Minnesota. He is also author of the book "Whatever It Is, I'm Against It": Resistance to Change in Higher Education and a member of both the Greenway and Polymath advisory boards. Greenway bought its campus in 2023 from the Vermont College of Fine Arts, which had mostly gone remote by then and would be acquired a year later by the California Institute of the Arts after enrollment declines and multimillion-dollar deficits. https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/3000x2000+0+0/resize/1200/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2F06%2Fd7%2Faa38a9b346ba80134530083661d1%2Fhe-reinventing-college-4.jpg The Greenway Institute, which proposes to reinvent higher education for the 21st century, is being founded on a campus in Montpelier, Vt., that dates back to the 19th century. Oliver Parini for The Hechinger Report Many renovations are complete, including the transformation of one building into shop rooms full of tools that students will use to work on real-world projects under faculty supervision. Inside another building at the center of the campus — four stories of iconic, red-brick, Second Empire-style architecture, with big arched windows and a mansard roof — the Greenway team has arranged on a whiteboard color-coded sticky notes listing the many steps it takes to start a college. The new school tentatively plans to open in the fall of 2027. It has raised $4.5 million toward a goal of $30 million by 2031, Somerville said — including a grant from the National Science Foundation, which it shares with an existing traditional partner institution, Elizabethtown College in Pennsylvania. It's also making money by renting out space it doesn't need. Greenway's founders and advisers include tech executives, CEOs, a onetime Vermont secretary of education, a NASA engineer and current and former administrators from Harvard University, Dartmouth College, Tufts University and other schools. It will teach one subject: engineering. The project tested its model in the spring semester of 2025 on four college sophomores from other schools, which gave them academic credit for coming to the Greenway campus and doing hands-on work with faculty supervisors in a prototype semester. Instead of sitting in conventional classes and lectures, the students designed wind turbines and solar-powered traffic signals. "Basically, they learned electrical, mechanical and some controls by doing, versus somebody standing at the front and saying, 'All right, you know, this is Norton's equivalent theorem [of electronic circuits]' that you'll never use in your life," said Troy McBride, co-founder of a Vermont-based solar panel manufacturer and chair of Greenway's board of directors. New research by scholars at the University of Wisconsin-Madison and the Strada Education Foundation shows that work-based learning improves students' likelihood of getting jobs, advancing in their careers and earning more than classmates who studied in other ways. But fewer than half of students at public four-year universities get the experience of paid work-based learning, a separate Strada study shows. (Strada is among the funders of The Hechinger Report, which co-produced this story.) "We're stuck in the 1950s," McBride said of traditional instruction. "We haven't responded to the internet, let alone AI. We're still memorizing things that don't need to be memorized, and we're not teaching skills and tools. We're teaching facts, which is the least useful thing in these times." Jazz Gonzalez, who was part of Greenway's prototype semester, said conventional lectures in his previous years at Elizabethtown College left him wanting more. https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/3000x2001+0+0/resize/1200/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2F20%2F4e%2F983817e347e5b5c45654297cb547%2Fhe-reinventing-college-2.jpg This shop room at the Greenway Institute was nicknamed "the sandbox" by students during a prototype semester in which they worked on real-world projects under the supervision of faculty mentors. Oliver Parini for The Hechinger Report "I would always say, 'OK, but how do I dig deeper into this? How do I use this, and how do I actually apply it to what I'm going to be doing in the future?'" said Gonzalez, a Pennsylvania native who graduated this past spring. When Greenway is operating fully, students are expected to live on campus for two years doing projects and then go on to real-world workplaces for an additional two years while continuing to get support from faculty. That lowers the cost to the college of providing housing. It's also part of the educational strategy: Research from the Association of College and University Housing Officers shows that students who live on campus benefit from a communal setting for the first two years, with lower dropout rates than classmates who live off campus. But "by the time a student is in their junior year at most colleges, they're, like, 'Could I go study abroad now?'" Somerville said. Greenway students will also shop for their own food and cook it for themselves in communal kitchens with utensils provided, plan their own extracurricular activities and, if they want to go to the gym, sign up for the nearby Planet Fitness or other off-campus options. "It goes right to the point," said Emmanuel Attah, an engineering major at Elizabethtown who was also part of Greenway's prototype semester. Not having climbing walls or football games "really didn't matter to us," Gonzalez said. Those kinds of amenities are part of what's driving up the cost of college. In the 10 years leading up to the COVID-19 pandemic, the consulting firm McKinsey found, spending on noninstructional services grew four times faster than spending on teaching. "You see tuition going up and up and up and up, and not necessarily for the reasons that a student would want them to go up, like a better educational experience," McBride said. "A lot of it is for amenities, extras and for space sitting empty." Increasingly, said Somerville, "young people and their parents are looking at [college] and saying, 'Does this actually make sense?'" There's another reason to make students responsible for cooking their own meals and scheduling their free time, said Annick Dewald, Greenway's first faculty member: so they learn how. "We assume that they can't balance cooking for themselves and cleaning up for themselves, in addition to being college students, and I'm not totally sure why," said Dewald, who teaches engineering. "Employers have told me the hardest thing about fresh-from-college undergrads is getting them to show up on time or sleep eight hours at night or to figure out how to feed themselves," she said. "That to me is a product of how we view college or what services we provide." Hannah Root, Greenway's chief of staff, recounted taking the college's "test" students on their first food-shopping excursion, which she called one of the most challenging moments of the prototype semester. There were "just so many real decisions that they were having to make that it was clear they hadn't really experienced before," such as whether to buy organic produce. Without the frills, Greenway expects to charge tuition of $25,000 or less per year, offset by what students would be paid during their third and fourth years for their in-person work — generally called "co-op" jobs by other universities and colleges that offer them. The average full-time co-op pays more than $25 an hour for juniors and seniors, according to the National Association of Colleges and Employers. That comes to more than $50,000 a year. The average published total cost of attendance at private, nonprofit four-year universities is $65,470, the College Board reports. Greenway has to wait until it formally opens to apply for accreditation, a process that then takes at least four years. That's one of the many examples of red tape that makes innovation challenging, its founders say. It also means students won't be eligible for federal grants or loans for a while. Greenway's founders said they expect the money they raise will offset that, and that accreditation would be retroactively applied to graduates' degrees. The plan is to grow to 500 students in Montpelier, half of them on campus at any given time, and to add other locations nationwide, Somerville said. For now, he said, Greenway needs about 370 students by 2031 to break even. Greenway may not be for everyone, said Vermont state Rep. Rebecca Holcombe, a former Vermont secretary of education and onetime candidate for governor, and another founder. It's "for kids who really know what they want to do," she said. https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/3000x2001+0+0/resize/1200/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2Ffc%2Ff7%2F49085ee744eab091c54c30ffdc6f%2Fhe-reinventing-college-5.jpg Vermont state Rep. Rebecca Holcombe, a former Vermont secretary of education and onetime candidate for governor, is a co-founder of the Greenway Institute. "We're ready to start saying, 'OK, if not this, then what?'" she says. Oliver Parini for The Hechinger Report While the particularly large number of closing colleges in Vermont may seem a bad omen for an effort to open a new one, Holcombe said experiencing the problem has made the state that much more focused on it. "We're ready to start saying, 'OK, if not this, then what?'" This story was produced by The Hechinger Report, a nonprofit, independent news organization focused on inequality and innovation in education. Additional reporting by Liam Elder-Connors. Edited by Nirvi Shah and Steve Drummond Visual design and development by LA Johnson

Đức Phật, Bậc Tòan Giác, Giác Ngộ Cái Gì?

https://www.youtube.com/watch?v=Es21PDaf-u4 12 nhân duyên - Cốt tủy của Đạo Phật -- Đức DaLai LaMa https://www.youtube.com/watch?v=BZN00tdkyj8 Chân Lý Tối Hậu , Bản Chất Thực Tại Theo Nhà Phật -- Luận của Pháp sư Tịch Thiên (Nalanda)

Những Điều Người Cao Niên Cần Để Ý

1/ Tập buông bỏ các thói quen không có lợi và không cần thiết; các vật dụng, đồ đạc,"vật kỷ niệm," ngay cả một số tài sản; các quan hệ, giao tiếp không cần thiết và đôi khi bất lợi hay thậm chí nguy hại. 2/ Quý trọng thì giờ và sống với giây phút hiện tại, những người thân thuộc, thật gần gũi, tiệp xúc ngay hiện tại. Không nên sống với dĩ vãng, quá khứ xa xôi hay tương lai viễn vông, mù mịt. 3/ Tập rèn luyện tâm; tập tha thứ, nhẫn nhục và xả ly/buông 4/ Tập quán chiếu mỗi ngày về tính không/duyên khởi, tính vô thường và luật nhân quả của vạn pháp

Online or Offline - That Is the Question

How Akira Attacks NetworksInitial Access: Hackers target remote connections. They exploit unpatched VPN (virtual private network) appliances or use stolen login credentials.Lateral Movement: Once inside, they disable security tools and move across the network. Data Theft: They steal sensitive files before encrypting local systems.Virtual Machine Target: They attack hypervisors like VMware ESXi to lock down entire virtual machine environments at once.Extortion: They demand large cryptocurrency payments. If the victim refuses to pay, Akira publishes the stolen data on a dark web leak site. https://en.wikipedia.org/wiki/Akira_(ransomware) Akira is ransomware which emerged in March 2023.[1] It targeted over 250 entities including: US energy firm BHI Energy,[2] Nissan Australia,[3][4] the Finnish IT services provider Tietoevry,[5][6][7][8] and Stanford University.[9][10] The group has also claimed responsibility for a ransomware attack on the Toronto Zoo, though the zoo has not linked the incident to any particular threat actor.[11] Akira is offered as ransomware-as-a-service.[12] Akira is estimated to have earned up to $42 million from its inception in March 2023, until April 2024.[13] Methods Akira primarily targets Cisco VPN products as an attack vector to breach networks, especially those without multi-factor authentication enabled.[14][15] The group uses publicly available or natively installed tools and techniques for lateral movement. There are both Windows and Linux variants of Akira ransomware. Akira uses double-extortion ransomware techniques, in which data is exfiltrated from the environment before it is encrypted with threats to publish this data if a ransom is not paid.[16] A report by Halcyon released in April 2026 claimed the group could move rapidly and encrypt a victim organization's data within an hour after initial compromise, and that the group takes steps to ensure it can deliver recovered data to victims after ransom payments are made.[17] Akira v2 Akira v2 is written in Rust and is designed to locate files based on specific parameters, tailoring encryption to more specific file types.[18] These file types are often associated with database project files, optical media, Exchange mailbox databases, virtual hard disks, and other file types associated with virtualization and virtual machines. Key Generation Akira used CryptGenRandom to generate a symmetric key, which itself was then encrypted by the combination of a ChaCha20 stream cipher and an RSA-4096 public key, which was appended to the end of encrypted files.[1] The threat actors possessed the private key, preventing decryption without paying a ransom. Akira ransomware has both a Windows and Linux version, though the Windows version uses the Windows CryptoAPI library while the Linux variant uses the Crypto++ library to encrypt devices when the ransomware is deployed. Decryptor In June of 2023, Avast released a decryptor for the Akira ransomware, likely exploiting the partial file encryption approach used at the time to crack the encryption without obtaining any keys.[19] The decryptor does not work natively on Linux systems, and if needed it is recommended to use a WINE layer to run the decryptor on a Linux machine. References "#StopRansomware: Akira Ransomware | CISA". www.cisa.gov. April 18, 2024. "BHI-notice". www.documentcloud.org. Retrieved 2025-03-08. Paganini, Pierluigi (December 22, 2023). "Akira ransomware gang claims the theft of sensitive data from Nissan Australia". Security Affairs. "Nissan Australia cyberattack claimed by Akira ransomware gang". BleepingComputer. Retrieved 2025-03-08. Paganini, Pierluigi (January 24, 2024). "Akira ransomware attack on Tietoevry disrupted the services of many Swedish organizations". Security Affairs. "Akira ransomware hits cloud service Tietoevry; numerous Swedish customers affected". therecord.media. Tietoevry.com. "Restoration work progressing at Tietoevry". www.tietoevry.com. Retrieved 2025-03-08. Tietoevry.com. "UPDATE: Ransomware attack in Swedish data center". www.tietoevry.com. Retrieved 2025-03-08. Staff, S. C. (January 22, 2024). "Akira ransomware group's changing tactics: What you need to know". SC Media. "Stanford says data from 27,000 people leaked in September ran "Toronto Zoo shares update on last year's ransomware attack". BleepingComputer. Retrieved 2025-03-08. "Akira ransomware compromised at least 63 victims since March, report says". therecord.media. Paganini, Pierluigi (April 21, 2024). "Akira ransomware received $42M in ransom payments from over 250 victims". Security Affairs. Sead Fadilpašić (October 14, 2024). "Veeam vulnerability exploited to deploy malware via compromised VPN credentials". TechRadar. "#StopRansomware: Akira Ransomware | CISA". www.cisa.gov. 2024-04-18. Retrieved 2025-03-08. "Akira, GOLD SAHARA, PUNK SPIDER, Group G1024 | MITRE ATT&CK®". attack.mitre.org. Retrieved 2025-03-08. djohnson (2026-04-02). "Akira ransomware group can achieve initial access to data encryption in less than an hour". CyberScoop. Retrieved 2026-04-03. Brown, Jade. "Akira Ransomware: A Shifting Force in the RaaS Domain". Bitdefender Blog. Retrieved 2025-03-08. Team, Threat Research (2023-06-29). "Decrypted: Akira Ransomware". Avast Threat Labs. Retrieved 2025-03-07. See also Conti (ransomware) https://www.globenewswire.com/news-release/2026/08/24/3349950/0/en/paylogix-llc-data-breach-ademi-llp-investigates-claims-for-damages.html Paylogix, LLC Data Breach: Ademi LLP Investigates Claims for Damages https://therecord.media/norway-cyberattack-ddos-government Daryna Antoniuk August 25th, 2026 Large DDoS attack knocks Norwegian public services offline A handful of Norwegian government services have been disrupted for more than a day after a large-scale cyberattack targeted the infrastructure used to operate them, authorities said. The Norwegian Digitalisation Agency, known as Digdir, said the distributed denial-of-service (DDoS) attack began Monday and targeted the infrastructure of its IT partner, Vivicta. Such attacks flood servers with traffic in an attempt to make them unavailable to legitimate users. Digdir said it was working with Vivicta to stabilize the affected systems, with some services gradually coming back online. The attack has continued for around 30 hours at varying levels of intensity and, as of Tuesday morning, was still affecting some services, according to Digdir's status page. The incident disrupted 10 digital services used for verifying people's identities, logging into public services, exchanging data and documents between government agencies and businesses, accessing public records, and managing employee access. Among the affected systems was ID-porten, a digital identification service that acts as a gateway to thousands of Norwegian government services. It allows people to verify their identity using services such as BankID and MinID and has more than 4.5 million users. The disruption also affected parts of Norway's health infrastructure because several health services rely on ID-porten for authentication. Authorities warned of possible problems accessing online pharmacies and Norway's electronic prescription system. It is the third DDoS incident to affect Digdir's services since June, according to Norwegian media. "What is special about this latest attack, which has now been ongoing for a day, is that it is two to three times larger than what we experienced last time," Digdir press officer Are Kvistad told Norwegian public broadcaster NRK. It was not immediately clear who was behind the attack or whether the recent incidents were connected or part of a broader campaign targeting Norway. https://therecord.media/university-of-texas-forced-to-take-systems-offline-cyberattack-san-antonio Jonathan Greig August 18th, 2026 University of Texas forced to take systems offline in San Antonio after cyberattack One of the largest universities in Texas is facing a wide range of disruptions following a cyberattack announced on Monday morning. The University of Texas at San Antonio, which serves 40,000 students across six campuses, said its IT team identified threat activity on its academic campus over the weekend and took some systems, including phones, offline in response. Classes for many students begin on Wednesday, and the disruptions threaten to snarl systems people use to sign up for courses and submit payments for services. Michael Schnabel, the organization’s chief technology officer, said in a statement that the threat activity was detected at the edge of the university’s network and was contained before it reached “core systems and University Technology Solutions.” The university did not respond to questions about what was impacted. “At this time, our ongoing investigation has found no evidence that university data was accessed or exfiltrated as a result of this activity,” Schnabel said. “With classes beginning this Wednesday, we recognize how important, reliable access to university systems and services is for our students, faculty and staff. Our teams are working with great care to ensure that our technology environment is both available and secure as we begin the new academic year.” In light of the outages, the school said the deadline for student payments was extended to Friday and several other changes were made to the wait lists for courses. Late on Monday, the university said it planned for all students and teachers to reset their passwords but in a Tuesday update, they warned that the password reset effort was experiencing delays. No hacking group has taken credit for the attack. Cybercriminals have repeatedly targeted universities at the beginning and end of school years in an effort to force organizations to pay exorbitant ransoms. In May, universities across the U.S. were forced to delay final exams following a damaging cyberattack on a critical education software provider. Other large state universities like the University of Oklahoma, Stanford and the University of Michigan faced ransomware attacks following holiday breaks. The University of Pennsylvania had its email system disrupted in October during a cybersecurity incident while Columbia and Harvard Universities both faced attack last year. https://therecord.media/social-engineering-hackers-explicit-photos-fbi-alert Jonathan Greig August 12th, 2026 FBI: Hackers using social engineering to breach accounts and steal explicit content Hackers are breaking into the social media accounts of both adults and children to steal explicit content and sell it on criminal marketplaces, according to a new FBI alert released this week. In a notice on Monday, the bureau said threat actors are “using a variety of social engineering and cyber intrusion tactics to target specific individuals of interest — who may or may not be known to the actor — or general targets of opportunity.” The FBI added that the hackers are also posting personal information alongside the explicit content. Some cybercriminals break into accounts by repeatedly trying different passwords or PINs found on data leak sites and other sources. When victims are people they know, the hackers use different variations of their birthday or name. In other cases seen by FBI agents, hackers have contacted victims pretending to be social media company representatives claiming their accounts have been breached. They bombard victims with texts requesting password resets or with codes that allow the threat actors to reset the victim’s password themselves. The notice adds that some incidents involved cloned social media sites made to look like legitimate platforms. When login information is entered on the fake sites, it is sent to the cybercriminals. The FBI noted that after the stolen content is posted or sold, victims often “face re-victimization through harassment, sextortion, stalking or other targeted attacks, such as advertising stolen content on a victim's own social media page.” The notice comes months after the Justice Department charged several people for conducting similar attacks. A 27-year-old Illinois man pleaded guilty in February after the DOJ accused him of being behind a campaign of hacks involving the Snapchat accounts of about 600 women. Last year, the DOJ indicted a former University of Michigan assistant football coach for hacking into the student athlete databases of more than 100 colleges and universities and accessing the medical information of about 150,000 people — using the data to break into the social media accounts of female student athletes Digdir said the attackers had not gained access to sensitive information stored in the affected systems.

Phật Giáo Tây Tạng - Lịch Sử, Nguồn Gốc và Hai Thời Kỳ Phát Triển -Gia Tài Gốc Từ 17 Vị Đại Sư Đại Học Nalanda

https://www.youtube.com/watch?v=6aGpx8DCfac Bài Giảng của Ngài Dalai Lama thứ 14 tại Mumbai, Ấn Độ. Bảo Hành Vương Chính Luận của ngài Long Thọ

Teaching Mathematics and AI

https://tiasang.com.vn/gs-dao-hai-long-noi-ve-thach-thuc-cua-ai-voi-cac-cong-dong-toan-hoc-nho-5112872.html GS Đào Hải Long nói về thách thức của AI với các cộng đồng toán học nhỏ Anh Thư https://st.tiasang.com.vn/v102/css/v2_2019/pc/images/icons/loading.gif GS Đào Hải Long trình bày bài giảng đại chúng Quẳng gánh lo (AI) đi và vui sống tại Hà Nội, ngày 21/8/2026. Ảnh: Minh Tâm – Thanh Hà (VAST) Theo GS Đào Hải Long, trong toán học, trí tuệ nhân tạo có thể giúp một nhóm nhỏ với năng lực sẵn có và tham vọng lớn, thay thế hoặc kiểm soát cả một cộng đồng. Khi ChatGPT xuất hiện lần đầu vào cuối năm 2022, GS Toán học Đào Hải Long (Đại học Kansas, Mỹ) cảm thấy khá thản nhiên. Giống như nhiều đồng nghiệp lúc đấy, ông nghĩ hệ thống này có thể trò chuyện, viết luận, làm thơ hay vẽ tranh, nhưng lại làm toán rất dở. "Vì thế tôi cũng không có gì để cảm thấy lo lắng về nó," ông kể trong buổi giảng đại chúng ngày 21/8 tại Viện Nghiên cứu Cao cấp về Toán. Chưa đầy hai năm sau, nhận thấy sức mạnh và tiềm năng của các hệ thống AI, GS Long đã gọi điện trò chuyện với GS Ngô Bảo Châu và chia sẻ rằng: "Trí tuệ nhân tạo và học máy sẽ không thay các nhà toán học, ít ra là trong tương lai gần. Nhưng chúng có thể giúp cho một nhóm nhỏ với năng lực sẵn có, tham vọng lớn, tư duy dẫn dắt, thay thế hoặc kiểm soát cả một cộng đồng. Đây mới là điều nguy hiểm nhất là đối với những nền khoa học của các quốc gia như Việt Nam, vẫn còn nhỏ yếu, lại ít có ý thức phối hợp liên ngành, và ít có tham vọng nội tại để hội nhập sâu." Quả thật, năng lực làm toán của AI đang tiến rất nhanh. Hệ thống AI ngày nay đã có thể quét lượng tài liệu rất lớn bằng nhiều ngôn ngữ, viết code kiểm tra giả thuyết, tìm ví dụ và phản ví dụ, thậm chí giải quyết một số bài toán mở trong toán học. Tình hình mới khiến nhiều người đặt câu hỏi liệu AI có thể thay thế hay kiểm soát cả một cộng đồng toán học hay không. Toán học như ‘vùng đất hứa’ với AI Thoạt nhìn, toán học dường như là lĩnh vực nhiều thử thách lớn với máy móc, bởi lĩnh vực này còn đòi hỏi tư duy trừu tượng, nắm rõ bản chất vấn đề. Nhưng thực tế, đây lại là môi trường có nhiều đặc điểm thuận lợi cho máy học. Trước hết là nguồn ngữ liệu phong phú và rõ ràng. Suốt nhiều thế hệ, giới toán học đã xây dựng văn hóa chia sẻ tri thức cởi mở qua sách báo, ghi chú bài giảng và các diễn đàn chuyên môn như MathOverflow. GS Đào Hải Long cho biết bản thân ông có thói quen giải thích các lập luận sao cho càng rõ ràng, khúc chiết càng tốt. Kho tri thức được tổ chức bài bản này trở thành nguồn dữ liệu dồi dào để huấn luyện máy móc, giúp hệ thống nhanh chóng nhận diện các dạng bài quen thuộc và gợi ý những hướng đi tiềm năng. Bên cạnh đó, các hệ thống hiện nay không còn hoạt động như một công cụ đoán từ đơn thuần mà kết hợp nhiều công cụ khác nhau - từ tìm kiếm tài liệu, viết code, tính toán, thử nhiều trường hợp đến tự kiểm tra kết quả. Với năng lực tính toán quy mô lớn, máy có thể kiểm tra hàng loạt phương án giải trong thời gian rất ngắn - điều một người khó lòng thực hiện thủ công. Quan trọng hơn cả, trong toán học, kết quả thường dễ kiểm tra đúng hay sai. Từng bước trong một chuỗi lập luận đều có thể được đối chiếu và kiểm tra bằng phần mềm tính toán hoặc các công cụ logic hình thức. Vì vậy, AI vừa có rất nhiều kiến thức để học, vừa có khả năng thử nhiều cách giải, lại nhận được phản hồi rõ ràng về việc mình đúng hay sai, nên quá trình cải thiện diễn ra rất nhanh. "Trong toán học, câu trả lời rất rõ ràng", GS Đào Hải Long nhận định, ông dẫn lại câu nói nổi tiếng của nhà toán học John von Neumann: "Nếu người ta không tin toán học là đơn giản thì chẳng qua vì người ta không biết cuộc đời phức tạp như thế nào." Và chính sự rõ ràng, chuẩn xác và có thể kiểm chứng ấy của toán học đã biến nó thành một môi trường lý tưởng để công nghệ phát huy thế mạnh. Những giới hạn máy chưa thể chạm tới Khi AI giải toán ngày càng thuần thục, nhiều ý kiến cho rằng nó đã có thể thay thế được vai trò của những nhà toán học. Song GS Đào Hải Long cho rằng thực tế vẫn còn nhiều khoảng trống mà máy chưa thể chạm tới. Năng lực nổi bật nhất của các mô hình hiện nay là khả năng tìm kiếm trong một không gian dữ liệu khổng lồ. Nếu xem lời giải là con đường dẫn đến đích, máy có ưu thế tương tự một kỳ thủ nhìn trước hàng trăm nước đi để rà soát ví dụ, tìm kiếm phản ví dụ, cũng như kết nối những mẩu tri thức nằm rải rác ở nhiều ngôn ngữ và phân ngành khác nhau. Tuy nhiên, hệ thống này chưa thể tự mình xây dựng nên một khung lý thuyết mang tính bước ngoặt, hay chuyển hóa một ý tưởng mơ hồ thành một câu hỏi toán học chuẩn xác. Công việc của nhà toán học không chỉ gói gọn trong giải một bài toán, mà còn là nhận biết đâu là vấn đề thực sự đáng đặt ra. "Chúng ta biết là những câu hỏi nào nên hỏi", GS Đào Hải Long chia sẻ. Với khả năng tính toán, lập trình và đối chiếu dữ liệu nhanh chóng, AI có thể hỗ trợ các nhà toán học với tư cách là công cụ. Chính nhà khoa học mới là người giữ vai trò quyết định xem những bài toán cần giải đó nên là gì. Song hành với việc đặt vấn đề, kỹ năng diễn giải cũng đóng vai trò quan trọng. Khi máy móc đưa ra một chứng minh, nhà toán học không thể chỉ dừng lại ở việc kiểm tra xem chuỗi suy luận đó đúng hay sai, mà còn phải tìm ra được ý tưởng mấu chốt, diễn giải ý nghĩa của kết quả ấy cho toàn thể cộng đồng. Theo GS Đào Hải Long, nếu trước đây khâu diễn giải ít được chú trọng bằng việc tìm ra lời giải, thì trong tương lai, phần việc này sẽ quan trọng hơn và đồng thời ảnh hưởng đến cách chúng ta đào tạo toán học cho thế hệ trẻ. Đây cũng là lý do GS Long nghĩ rằng người làm nghiên cứu nên tập trung vào những vấn đề mà mình có "sẵn lợi thế, thậm chí là lợi thế không công bằng". Lợi thế đó giúp các nhà toán học nhận diện và lý giải được cốt lõi vấn đề - điều mà AI chưa thể làm được. Sự bướng bỉnh - lợi thế đặc biệt của người làm toán Một lợi thế khác của các nhà toán học so với AI, theo GS Đào Hải Long, là sự bền bỉ, khả năng thích ứng linh hoạt nhưng giữ được sự kiên định về mặt học thuật. Nếu như ChatGPT thường có xu hướng thay đổi câu trả lời để chiều lòng người dùng, thì người làm toán lại có "sự bướng bỉnh" nhất định - và đó là một lợi thế đặc biệt của người làm toán. Nhìn rộng hơn, việc làm rõ những lợi thế này chính là cách các nhà toán học chứng minh giá trị trong công việc của mình. "Tôi nghĩ một điều quan trọng đối với cộng đồng toán học là chúng ta phải giải thích được cho thế giới, cho những người không cùng chuyên môn, vì sao toán học vẫn cần thiết và vai trò của nhà toán học là gì", GS Đào Hải Long nhấn mạnh. "Chúng ta phải giải thích cho thế giới rằng cách sống, lối tư duy của chúng ta thực sự có giá trị. Nó giúp chúng ta nhìn ra những giá trị thật giữa một khung cảnh rất hỗn loạn. Chúng ta có khả năng đánh giá vấn đề một cách thực chất." "Nếu để các công ty AI kể câu chuyện thì họ sẽ muốn chứng minh rằng họ gần như đã ‘giải quyết xong’ toán học rồi. Chúng ta không thể để người khác định nghĩa công việc của mình. Chúng ta phải tự giành lấy quyền định nghĩa công việc của chúng ta". https://tiasang.com.vn/vai-tro-nguoi-thay-khi-hoc-sinh-dung-ai-5103948.html Vai trò người thầy khi học sinh dùng AI Nguyễn Nhật Minh Một thí nghiệm trên gần một nghìn học sinh trung học cho thấy cùng một mô hình AI có thể khiến các em học kém đi hoặc không, tùy vào cách người thầy hướng dẫn các em sử dụng nó. Điều này đặc biệt đáng chú ý ở Việt Nam, khi AI đang chính thức bước vào trường học. Từ ngày 15/8, Thông tư 49/2026 của Bộ GD&ĐT về ứng dụng công nghệ trong giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp bắt đầu có hiệu lực, trong đó AI được xác định là công cụ hỗ trợ, không thay thế vai trò và trách nhiệm học thuật của giảng viên [1]. Ở bậc phổ thông, từ năm học này, các trường bắt đầu triển khai giáo dục AI theo khung nội dung mà Bộ ban hành giữa tháng 12 năm ngoái, sau một học kỳ thí điểm [2]. Như vậy, về chủ trương, việc có đưa AI vào trường hay không đã được quyết; còn điều tôi muốn bàn ở đây là những tiết học ấy nên dạy các em cái gì. Nghề của tôi là vật lý thiên văn và vũ trụ học. Công việc hằng ngày là từ mô hình lý thuyết dựng ra những dự đoán cụ thể cho quan sát, rồi thiết kế các phương pháp thống kê để từ khối dữ liệu quan sát ngày một lớn suy ngược lại xem mô hình nào còn đứng được. Từ hai ba năm nay, khi dạy và hướng dẫn sinh viên làm nghiên cứu, tôi để ý các em làm việc với AI ở đủ mọi mức: tìm tài liệu, tra thư viện, nhờ giảng lại một khái niệm, thậm chí... nhờ dựng hộ mô hình, thiết kế và viết giùm luôn phương pháp cùng mã nguồn để phân tích dữ liệu. Advertisement Những việc như vậy AI làm rất tốt và chẳng có lý do gì để người học phải quay lại làm thủ công. Nhưng cũng có những việc nếu giao cho AI làm hộ thì người học có thể mất cơ hội để học. Năng lực tư duy ít dùng đến thì thui chột, và trẻ em là nhóm dễ bị ảnh hưởng nhất, vì các em chưa có đủ điểm tựa kiến thức để nghi ngờ và chất vấn câu trả lời của AI. Vậy phải dạy trẻ như thế nào? Một mô hình, hai gia sư Học kỳ mùa thu năm 2023, nhóm của PGS Hamsa Bastani ở Trường Wharton, Đại học Pennsylvania, hợp tác với một trường trung học ở Thổ Nhĩ Kỳ để làm thí nghiệm với gần một nghìn học sinh lớp 9 đến lớp 11, trong bốn buổi ôn tập toán tại lớp [3]. Học sinh được chia làm ba nhóm. Nhóm thứ nhất ôn tập như bình thường. Nhóm thứ hai được dùng một gia sư AI mà nhóm nghiên cứu gọi là GPT Base, thực chất là một giao diện trò chuyện giống ChatGPT, chạy trên GPT-4. Nhóm thứ ba được dùng GPT Tutor, cũng chạy trên GPT-4 nhưng được thiết kế khác: có một đoạn chỉ dẫn viết sẵn dặn AI chỉ gợi ý từng bước chứ không đưa thẳng đáp án, và với mỗi bài tập, nhóm nghiên cứu thuê hai giáo viên toán soạn sẵn lời giải mẫu cùng những lỗi học sinh hay mắc rồi nạp thêm cho AI. Theo kết quả đăng trên PNAS giữa năm 2025, lúc còn công cụ trong tay, cả hai nhóm dùng AI đều làm bài luyện tập tốt hơn hẳn nhóm không dùng, điểm cao hơn khoảng 48% với GPT Base và 127% với GPT Tutor. Nhưng đến kỳ thi không được dùng công cụ, nhóm GPT Base lại làm kém hơn nhóm chưa từng dùng khoảng 17%, còn nhóm GPT Tutor thì không khác nhóm không dùng. Hai gia sư AI chạy trên cùng một mô hình, cái khác nhau duy nhất nằm ở cách người ta thiết kế nó cho học sinh dùng: những chỉ dẫn viết sẵn, cộng với phần nội dung do giáo viên soạn cho từng bài, cũng như khi giáo viên soạn giáo án thời chưa có AI. Học sinh được vật lộn với bài toán trước rồi mới nghe giảng thì học sâu hơn hẳn, còn gia sư AI, dù có ý tốt, vẫn phá mất quá trình ấy bằng cách can thiệp quá sớm [4]. AI có những điểm tương đồng với máy tính. Đúng là máy tính bỏ túi đúng làm mất khả năng tính nhẩm của nhiều người nhưng nó không làm hại gì đến nhà khoa học. Nhà toán học và nhà vật lý vẫn làm việc bình thường, vì trước khi có máy tính bỏ túi họ đã có đại số, quen thao tác với quan hệ giữa các đại lượng chứ không phải với từng con số, mà mất tính nhẩm thì không đụng đến phần ấy. Báo cáo chính sách tháng Một năm nay của Viện Brookings về học sinh trong thời đại AI, dựa trên phỏng vấn và thảo luận nhóm với 505 người ở 50 nước, một tổng quan hơn 400 nghiên cứu và một panel Delphi, cũng nhắc lại phép so sánh này [5]. Trong giáo dục, hiện tượng ấy được gọi là "giảm tải nhận thức" (cognitive offloading): con người giao một phần việc mình từng phải tự làm cho công cụ. Bàn phím làm giảm nhu cầu viết tay, máy tính bỏ túi làm thay các phép tính cơ bản. AI tạo sinh đẩy việc này lên một mức khác hẳn, vì nó làm hộ luôn cả phần diễn giải, tổng hợp và lập luận. Vậy phần nào của việc học có thể giao cho máy, và phần nào nhất định phải để học sinh tự làm? Theo tôi, càng nhiều thao tác tự động hóa được thì càng phải dạy các em kỹ hơn những thao tác không tự động hóa được. Suy đoán, kiểm định và tư duy phản biện Nếu học sinh được rèn thói quen suy đoán trước khi có đáp án và kiểm định sau khi thấy đáp án, thì các em sẽ tự biết hồ nghi và tự biết chất vấn cái đáp án vừa nhận được. Thời tôi đi học, chúng tôi vẫn phản biện giáo viên khi thấy lời giải hay đáp án của thầy cô có gì đó không ổn, và thầy cô cũng không ngại bị học sinh phản biện. Khi sử dụng AI, dưới sự hướng dẫn của giáo viên, từ một bài tập gốc, các em học sinh có thể bảo AI sửa số liệu, đổi điều kiện, thay giả định hay bối cảnh để tạo ra bài khác; giáo viên cũng có thể yêu cầu AI phát triển bài tập ấy thành một chuỗi bài tập, từ dễ đến khó, từ cơ bản đến nâng cao. Thậm chí, với sự hướng dẫn ấy của giáo viên giúp các em có tư duy phản biện, khi AI đưa thông tin sai, học sinh phải tìm ra chỗ sai, giải thích vì sao sai và sửa lại. Vậy dạy cái gì? Theo tôi, có ít nhất ba việc thầy cô và nhà trường làm được ngay. Thứ nhất, tập cho học sinh thói quen suy đoán trước rồi mới hỏi. Trước khi gõ câu hỏi, các em viết ra trước một ước lượng: đáp số nằm trong quãng nào, đơn vị là gì, dạng ra sao... Hỏi xong rồi mới đem câu trả lời của AI so lại với những gì mình đã viết. Việc này không tốn thiết bị hay phần mềm gì. Trong thí nghiệm ở Thổ Nhĩ Kỳ, GPT Tutor buộc các em làm gần đúng việc này, vì AI chỉ gợi ý nên các em vẫn phải tự đi bước cuối [3]. Thứ hai, thay đổi cách giáo viên kiểm định và đánh giá học sinh. Nếu giáo viên vẫn coi một bài làm trơn tru và một lời giải đúng là bằng chứng học sinh đã hiểu, thì học sinh sẽ có động cơ tìm một bài làm và lời giải hoàn chỉnh ở bất cứ đâu, từ Google đến AI. Thay vào đó, giáo viên có thể hỏi vấn đáp trực tiếp, yêu cầu các em giải thích lại lời giải bằng lời của chính mình, không được dùng AI. Có lẽ câu hỏi quan trọng nhất dành cho các em là "vì sao", để các em giải thích cách mình giải bài, cách lập luận, bảo vệ kết quả của mình. Thứ ba là định hướng AI. GPT Tutor vẫn chỉ là mô hình sẵn có, cộng thêm mấy dòng dặn AI chỉ được gợi ý, cộng phần lời giải mẫu và lỗi thường gặp mà giáo viên soạn cho từng bài. Báo cáo Brookings khuyến nghị cho việc phát triển những công cụ AI "biết dạy", thay vì những công cụ chỉ biết trả lời [5]. Thay vì một AI luôn nói "đúng rồi" và tiếp tục làm hộ, họ muốn những hệ thống biết hỏi lại, chất vấn, chỉ ra điểm yếu trong lập luận và buộc học sinh phải tự giải thích. Còn ở cấp độ nhà trường, một phần cách ứng xử ấy hoàn toàn có thể được định hướng ngay cả với những mô hình đang có: yêu cầu AI không đưa đáp án ngay, hỏi học sinh đã thử đến đâu, gợi ý từng bước, yêu cầu kiểm tra kết quả và chỉ đưa lời giải đầy đủ khi thật sự cần thiết. Không nhất thiết phải chờ một "AI giáo dục" hoàn hảo mới bắt đầu dạy học với AI. Trước hết có thể thay đổi cách chúng ta sử dụng AI hiện có. Không đặt niềm tin mù quáng vào AI Ngay cả khi biết cách sử dụng AI, học sinh vẫn không được tiếp cận với những công cụ có chất lượng như nhau. Bà Rebecca Winthrop, một trong các tác giả báo cáo, nói rằng những công cụ miễn phí, thứ học sinh và nhà trường dễ tiếp cận nhất, cũng thường là những công cụ kém tin cậy và kém chính xác hơn [6]. Ở Việt Nam, vấn đề còn nằm ở dữ liệu phía sau mô hình: AI được huấn luyện bằng những nguồn nào, dữ liệu tiếng Việt có đủ lớn và đủ tốt không, và mô hình có hiểu được những đặc thù của Việt Nam hay chỉ đang chuyển một lượng kiến thức chủ yếu bằng tiếng Anh sang tiếng Việt. Một câu trả lời sai bằng tiếng Việt nhưng được viết rất trôi chảy có thể nguy hiểm hơn một phép tính sai đơn vị, bởi học sinh rất khó nhận ra nó sai ở đâu. Vì thế, nếu muốn đưa AI vào trường học, chúng ta phải dạy học sinh hai thứ cùng lúc: cách sử dụng AI và cách không tin AI một cách mù quáng. Năm học mới bắt đầu trong vài tuần nữa, và AI sẽ vào lớp ngày một nhiều, ở nhiều cấp học, dưới nhiều hình thức. Có lẽ phần việc quan trọng nhất của người thầy lúc này không phải là cố trả lời nhanh hơn AI, mà là giữ lại cho học sinh những việc AI không làm thay: tự đoán, tự thử, tự sai, tự kiểm tra và tự chất vấn. Tài liệu tham khảo: 1. Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT ngày 30/6/2026 của Bộ GD&ĐT, hiệu lực từ 15/8/2026. 2. Bộ GD&ĐT, Quyết định 3439/QĐ-BGDĐT ngày 15/12/2025 ban hành Khung nội dung thí điểm giáo dục trí tuệ nhân tạo cho học sinh phổ thông (dự thảo lấy ý kiến từ 21/11/2025); Công văn 8334/BGDĐT-GDPT ngày 18/12/2025 hướng dẫn thí điểm; Công văn 5208/BGDĐT-GDPT ngày 7/8/2026 hướng dẫn nhiệm vụ giáo dục phổ thông năm học 2026–2027. 3. Bastani H., Bastani O., Sungu A., Ge H., Kabakcı Ö., Mariman R., Generative AI without guardrails can harm learning: Evidence from high school mathematics. PNAS 122(26), 2025. https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2422633122 4. Hoàng Anh Đức. Vật lộn với bài toán: Lợi ích giáo dục bị AI tước bỏ. Tia Sáng, 28/5/2026. https://tiasang.com.vn/vat-lon-voi-bai-toan-loi-ich-giao-duc-bi-ai-tuoc-bo-5078916.html 5. Burns M., Winthrop R., Luther N., Venetis E., Karim R., A New Direction for Students in an AI World: Prosper, Prepare, Protect. Center for Universal Education at Brookings, 1/2026. https://www.brookings.edu/articles/a-new-direction-for-students-in-an-ai-world-prosper-prepare-protect/ 6. Greg Toppo, Four Takeaways from New Report on AI’s Risks in Education. The 74, 20/1/2026. https://www.the74million.org/article/four-takeaways-from-new-report-on-ais-risks-in-education/