7 key points in U.S.-Iran relations since 1953

https://www.npr.org/2026/03/02/nx-s1-5731590/us-iran-relations-history-coup-revolution-nuclear 7 key points in U.S.-Iran relations since 1953 March 2, 20265:00 AM ET By Joe Hernandez https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/2941x2227+0+0/resize/1200/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2F78%2Fe1%2F167f0ea8455ab2c01def1d697346%2Fgettyimages-160316679.jpg A demonstration in July 1953 in Tehran, in support of Prime Minister Mohammad Mosaddegh. The elected prime minister was overthrown in a coup orchestrated by the CIA and British intelligence. AFP Files Intercontinentale/AFP via Getty Images The U.S. attacks on Iran over the weekend, in conjunction with the Israeli military, marked a stunning new phase in relations between the two countries. But it is hardly the first time Washington and Tehran have clashed politically and militarily. Here are some key historical moments between the U.S. and Iran. 1953: U.S. helps orchestrate coup that overthrows Mohammad Mosaddegh Great Britain had controlled Iran's oil industry for decades, but in 1953 Iran's elected prime minister, Mohammad Mosaddegh, nationalizes the country's oil sector. That move prompts Great Britain to appeal to the U.S. for help, and what results is a CIA-led campaign to topple Mosaddegh's government. The coup allows Mohammad Reza Pahlavi, the last shah (or king) of Iran, to consolidate power around himself. (The CIA, long suspected of having a hand in the revolt, officially acknowledged its role in 2013.) Mosaddegh is imprisoned and later placed under house arrest until his death in 1967. Pahlavi goes on to lead Iran for the next two and a half decades, becoming a strong U.S. ally. 1979: Iranian Revolution and U.S. hostage crisis https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/5371x3543+0+0/resize/1200/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2F2b%2Ff0%2Ff23a9f86443483ca1db2a3d6d20d%2Fgettyimages-101686746.jpg Iranian opposition leader in exile Ayatollah Ruhollah Khomeini gives a speech as journalists surround him at Roissy airport near Paris on Jan. 31, 1979, before boarding a plane bound for Tehran. Khomeini establishes an Islamic republic in Iran. AFP via Getty Images But in early 1979, following months of protests by secularists, Islamists and leftists against his autocratic rule, Pahlavi flees Iran and enters the U.S. The revolution had been led by Ayatollah Ruhollah Khomeini, a Shia cleric who was living in exile near Paris after being expelled by Pahlavi in 1964. Khomeini returns to Iran and oversees the country's transition to an Islamic republic, becoming Iran's supreme leader. Khomeini establishes a hard-line theocracy and labels America the "Great Satan." In November of that year, a group of Iranian students storms the U.S. embassy in Tehran and captures 66 Americans. A U.S. rescue attempt in the spring of 1980 codenamed Operation Eagle Claw, which is approved by President Jimmy Carter, is hampered by mechanical problems, a severe dust storm and a crash that kills eight service members. It fails to secure the release of the hostages. After 444 days in captivity, the remaining 52 hostages are released on Jan. 20, 1981 — the day President Ronald Reagan is inaugurated. Early 1980s: The Iran-Contra affair But Reagan's tenure is also marked by a now-infamous transaction with Iran. Officials in his administration are discovered to have sold weapons to the country in the hope that it would help secure the release of American hostages held in Lebanon by Hezbollah, a militant group allied with Iran. The Reagan administration used the proceeds of the arms sales to fund the paramilitary Contra rebel group fighting against the socialist Sandinista government in Nicaragua. Reagan confirms the story in a 1986 White House press conference and takes public responsibility for what's become known as the Iran-Contra affair. Late 1980s: Tensions in the Persian Gulf A U.S. rescue attempt in the spring of 1980 codenamed Operation Eagle Claw, which is approved by President Jimmy Carter, is hampered by mechanical problems, a severe dust storm and a crash that kills eight service members. It fails to secure the release of the hostages. After 444 days in captivity, the remaining 52 hostages are released on Jan. 20, 1981 — the day President Ronald Reagan is inaugurated. Early 1980s: The Iran-Contra affair But Reagan's tenure is also marked by a now-infamous transaction with Iran. Sponsor Message Officials in his administration are discovered to have sold weapons to the country in the hope that it would help secure the release of American hostages held in Lebanon by Hezbollah, a militant group allied with Iran. The Reagan administration used the proceeds of the arms sales to fund the paramilitary Contra rebel group fighting against the socialist Sandinista government in Nicaragua. Reagan confirms the story in a 1986 White House press conference and takes public responsibility for what's become known as the Iran-Contra affair. Late 1980s: Tensions in the Persian Gulf https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/3009x1948+0+0/resize/1200/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2F9f%2F6f%2F9aa337a54eab9fe55433e441a585%2Fgettyimages-152396517.jpg Thousands of people mourn in July 1988 in Tehran, during the funeral service for those who died when an Iranian passenger jet was shot down over the Gulf by the U.S. military. AFP via Getty Images Iran and Iraq have been engaged in a war since 1980, and toward the end of that decade, Iran begins attacking oil tankers belonging to Kuwait and Saudi Arabia, Iraq's financial supporters. In 1987 the U.S. begins a military campaign known as Operation Earnest Will to protect Kuwaiti tankers. During that operation in 1988, the U.S. frigate USS Samuel B. Roberts struck an Iranian mine, which punched a 15-foot hole in the hull but did not kill any American sailors. Still, that incident touched off another military operation called Operation Praying Mantis, in which U.S. forces retaliated for the explosion by attacking several Iranian oil platforms. Also in 1988, the U.S. Navy shot down the civilian Iran Air Flight 655, killing all 290 people on board. U.S. forces mistook the plane for an Iranian fighter jet. 2015: Obama inks the Iranian nuclear deal The U.S. reaches a deal with Iran and five other world powers to curb Iran's nuclear capabilities in exchange for the removal of some punishing United Nations sanctions. The deal allows Iran to continue enriching uranium for civilian energy purposes, but President Barack Obama argues that it will curb the country's ability to create a nuclear bomb. Iran also agrees to increased inspections of its nuclear facilities. In 2018, President Trump during his first term pulls the U.S. out of the Iran nuclear deal and reimposes sanctions on Iran. The Biden administration holds indirect talks with Iran, and when Trump returns to office in 2025 he signs an executive order with the goal of exerting "maximum" pressure on Iran to end its nuclear weapons ambitions. 2020: U.S. drone strike kills Maj. Gen. Qassem Soleimani A major recent development in U.S.-Iran relations occurs not in Iran itself but in neighboring Iraq. Just a few days into 2020, U.S. forces launch a drone strike near the Baghdad International Airport and kill Maj. Gen. Qassem Soleimani, among others. Soleimani, who led an elite branch of Iran's Islamic Revolutionary Guard Corps known as the Quds Force, was seen as one of the country's most influential officials. Khamenei responds at the time that "harsh retaliation is waiting" for the U.S. Several days later, Iran fires at least a dozen ballistic missiles at two military bases in Iraq that house U.S. troops. The Pentagon says the following month that 109 U.S. troops suffered brain injuries in the strikes. 2025: U.S. and Israel strike Iranian nuclear sites In June, the U.S. and Israeli militaries launch a dramatic assault on several Iranian nuclear sites. For the U.S., the military escalation follows what had largely been a diplomatic effort to deter Tehran from pursuing a nuclear weapon. President Trump says in a speech from the White House that the goal of the operation was to scuttle Iran's nuclear enrichment capabilities. "Tonight, I can report to the world that the strikes were a spectacular military success. Iran's key nuclear enrichment facilities have been completely and totally obliterated," Trump says, though there are questions about exactly how much damage was dealt. The attacks come roughly two months after the U.S. and Iran begin a new round of talks to renegotiate a deal concerning Iran's nuclear program. In March, Director of National Intelligence Tulsi Gabbard had said that U.S. intelligence believes Iran "is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorized the nuclear weapons program that he suspended in 2003."

Hồn tử sĩ (1943) Của Nhạc Sĩ Lưu Hữu Phước

https://www.youtube.com/watch?v=VD0axWAf0Kw Jul 16, 2023 Hồn tử sĩ (1943) Sáng tác: NS Lưu Hữu Phước Trình bày: Trần Khánh & Hợp xướng Đài TNVN “Mi mi mi mi rê mi đô si đô la Mi mi rê mi đô si đô la sol la mi…” Đây là những nốt nhạc mà dàn kèn thường hòa tấu trong các buổi tang lễ cấp nhà nước, cấp tỉnh và các quân khu. Bản nhạc ấy ta quen gọi là “Hồn tử sĩ”. Vậy “Hồn tử sĩ” có từ bao giờ và ai sáng tác? Mở lại cuốn nhật ký ghi năm 1968, tôi dừng ở ngày 20/7, hôm đó anh chị em văn nghệ chúng tôi may mắn được gặp đủ mặt các nhân vật trong bộ ba “xe pháo mã” – “ Hoàng Mai Lưu” (Huỳnh Văn Tiểng, Mai Văn Bộ, Lưu Hữu Phước) tại Đài Tiếng nói Việt nam (TNVN). Qua buổi gặp gỡ, chúng tôi đã hiểu thêm về phong trào văn hóa văn nghệ yêu nước trong giới sinh viên học sinh trước, trong và sau cách mạng tháng 8/1945. Vì sắp đến ngày “Thương binh, liệt sĩ” nên cuối buổi gặp gỡ chúng tôi hỏi nhạc sĩ Lưu Hữu Phước về bản nhạc “Hồn tử sĩ”. Ông cho biết: Cuối năm 1942 và đầu năm 1943 Tổng hội Sinh viên Đông Dương tổ chức đợt cắm trại (31/12 và 1/1) tại Mê Linh. Tấm gương hai bà Trưng (Trưng Trắc, Trưng Nhị) gắn liền với Mê Linh, sông Hát nên trong dịp đó tôi đã hoàn thành cơ bản bài hát “Hát giang trường hận” (lời thơ của Phan Mai) để tưởng nhớ các tướng sĩ của Hai Bà Trưng. Ba tháng sau đó tôi mới sửa lại và tập cho anh chị em sinh viên cùng hát: “Đêm khuya âm u ai khóc than trong gió đàn Xác quân Trưng nữ vương rơi ngổn ngang trên nước tràn Hồn ai đang thổn thức trên sông Hồn quân Nam đang khóc trên sông…” Tháng 5/1946 theo gợi ý của các anh lãnh đạo chính quyền: Trần Văn Giàu,Tô Ký, anh Hồng Lực và tôi bàn nhau sửa chữa và đổi tên bài “Hát giang trường hận” thành “Chiêu hồn tử sĩ” để tưởng nhớ và chiêu hồn các anh hùng liệt sĩ trong cuộc kháng chiến chống Pháp. Anh Trần Văn Giàu rất hoan nghênh và để nghị chỉ để 3 chữ là “Hồn tử sĩ”. Tôi thấy cũng hợp lý và hồi ấy anh Đỗ Nhuận cũng đã có ca khúc cùng tên như thế (Chiêu hồn tử sĩ – sau này anh đổi lại là Mặc niệm đồng chí). Sang năm 1947 Chính phủ quyết định lấy ngày 27/7 làm ngày nhớ ơn các thương binh và liệt sĩ. Từ đó “Hồn tử sĩ” được hát lên bằng tốp ca hoặc đồng ca trong các buổi tang lễ tiễn đưa các liệt sĩ về nơi an nghỉ cuối cùng. Cuối năm đó bản nhạc kèn được tấu lên thay cho lời hát như chúng ta từng nghe. Từ sau năm 1954, chính quyền và quân đội Sài Gòn cũng sử dụng bản nhạc này trong các lễ truy điệu. Một bài hát đặc biệt khi cả hai chế độ đối kháng nhau lại cùng sử dụng trong cùng giai đoạn. Về khúc thức của giai điệu, lúc đầu viết theo nhịp 4/4, nhưng sau tôi chuyển sang nhịp 2/4 có pha thêm một đọan nhịp 3/4, một đoạn nhịp 6/8 và cuối bài trở về nhịp 2/4 cho chậm rãi, thể hiện được sự nhớ thương và tỏ lòng tôn kính ngưỡng mộ những chiến tích mà các liệt sĩ đã lập nên. Khi đổi tên là “Hồn tử sĩ”, chúng tôi thống nhất chỉ lấy đoạn cuối của bài hát để hòa tấu bằng nhạc kèn. Cái đoạn này cũng đã có những gợi ý của anh Huỳnh Văn Tiểng và anh Mai Văn Bộ, trước đó các anh còn nhắc đến hai câu thơ trong “Chinh phụ ngâm”: “Hồn tử sĩ gió ù ù thổi/ Mặt chinh phu trăng rọi rọi soi”. Và “Hồn tử sĩ” dài 117 ô nhịp, mở đầu bằng những câu: “Đêm khuya âm u ai khóc than trong sương mù? Gió rít qua lũy tre như nghiến răng vương mối thù Hồn ai kia đau xót chơi vơi? Hồn quân Nam căm uất chưa nguôi…” Khi chuyển cho dàn nhạc kèn để hòa tấu, chúng tôi trích đoạn cuối của bài chỉ có 35 ô nhịp để sử dụng cho ngắn gọn và có thể lặp đi lặp lại dễ dàng. Đoạn ấy có lời như sau: “ Nhân dân đau thương ghi nhớ ơn của bao người Chiến đấu dâng tấm thân cho nước nhà, cho giống nòi Nhìn gương xưa liệt sĩ nêu cao Lòng sôi lên cương quyết noi theo Nước mắt rớt xuống bao xót thương bên nấm mồ Khói bốc nghi ngút bay quyện lá cờ chưa khô máu những người con yêu quý thác vì nược non Ngàn muôn năm Tổ Quốc ghi ơn”. Nếu tính từ năm 1946 thì ca khúc “Hồn tử sĩ” đã tròn 73 năm. Mỗi lần dàn nhạc tấu lên, tôi lại nhớ đến hình ảnh của Lưu Hữu Phước – người nhạc sĩ cách mạng tài ba, có nhiều đóng góp cho đất nước, trong bộ ba “Hoàng - Mai - Lưu” mà lịch sử luôn nhắc đến./. Theo Nhạc sĩ Dân Huyền - https://www.youtube.com/watch?v=8gmXr1a_DHk&list=RD8gmXr1a_DHk&start_radio=1 Hồn Tử Sĩ - Khánh Ly 1993

Ca Sĩ Đức Tuấn và Nhạc Phạm Duy

Album Tình Khúc Phạm Duy Ca sĩ: Đức Tuấn Đức Tuấn Channel - Kênh Youtube chính thức của ca sĩ Đức Tuấn. Đức Tuấn (sinh 1980) là một ca sĩ Việt Nam đoạt giải nhất Tiếng hát Truyền hình thành phố Hồ Chí Minh năm 2000 và Thí sinh biểu diễn xuất sắc nhất và Thí sinh được yêu thích nhất của Liên hoan giọng ca truyền hình ASEAN 2012. https://www.youtube.com/watch?v=arCztKW1Uao&list=RDWewp0ptdNWw&index=5 ĐỨC TUẤN - THUYỀN VIỄN XỨ (PHẠM DUY) https://www.youtube.com/watch?v=QjUMWAiTwxA&list=RDWewp0ptdNWw&index=3 ĐỨC TUẤN - XANH BẠC MÁI ĐẦU (ÁO LỤA HÀ ĐÔNG OST) https://www.youtube.com/watch?v=7sKXjfI4FGs&list=RD7sKXjfI4FGs&start_radio=1 TÌNH CA (PHẠM DUY) - ĐỨC TUẤN https://www.youtube.com/watch?v=Ql3wvbhUlUs&list=RD7sKXjfI4FGs&index=3 NƯƠNG CHIỀU (PHẠM DUY) - ĐỨC TUẤN https://www.youtube.com/watch?v=uAe7R3wlux0&list=RD7sKXjfI4FGs&index=4 Thiên Thai - Đức Tuấn https://www.youtube.com/watch?v=Wlx9zFIDQNg&list=RD7sKXjfI4FGs&index=5 BÀ MẸ GIO LINH (PHẠM DUY) - DUY QUANG https://www.youtube.com/watch?v=Wewp0ptdNWw&list=RDWewp0ptdNWw&start_radio=1 Album Tình Khúc Phạm Duy Ca sĩ: Đức Tuấn Đức Tuấn Channel - Kênh Youtube chính thức của ca sĩ Đức Tuấn. Đức Tuấn (sinh 1980) là một ca sĩ Việt Nam đoạt giải nhất Tiếng hát Truyền hình thành phố Hồ Chí Minh năm 2000 và Thí sinh biểu diễn xuất sắc nhất và Thí sinh được yêu thích nhất của Liên hoan giọng ca truyền hình ASEAN 2012.

This community festival embraces the joys of a frozen lake — while it still has one

https://www.npr.org/sections/the-picture-show/2026/02/27/g-s1-111346/madison-wisconsin-frozen-assets-festival This community festival embraces the joys of a frozen lake — while it still has one February 27, 20263:00 AM ET Berly McCoy https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/8640x5760+0+0/resize/2000/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2F38%2F97%2F1993047d431f8d22af1131a2da8b%2Fice-festival-59.jpg

People gather on Lake Mendota near an inflatable Statue of Liberty crown and torch at the 2026 Winter Carnival on Feb. 7 in Madison, Wis. MADISON, Wis. — Earlier this month, Madison, Wis., was host to the city's 14th annual Frozen Assets Festival. "When our lakes are frozen, they are truly our greatest asset," says James Tye, executive director and founder of Clean Lakes Alliance, the nonprofit that hosts the festival. This time of year, frozen lakes are a part of life here. The city was built on an isthmus — a thin strip of land between two bodies of water. Lake Mendota and Lake Monona border the city's historic downtown on either side, with the strip of land running about a mile wide at its thinnest. The lakes are visible from many places in town. In wintertime, ice fishing, skating, ice sailing and snowshoeing are all common sights. Historically, people valued the ice for other reasons. "There's a long history of ice harvesting in this region," says Hilary Dugan, a limnologist — someone who studies inland waters — at the University of Wisconsin, Madison. "So [there was] just a lot of commercial activity on these lakes, cutting blocks of ice out of the lakes all winter." Frozen lakes were so important to the city that records of when the ice froze each year go back more than 100 years. Today, there's even a contest where people guess the day Lake Mendota will freeze. On average, that date is getting later. https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/5044x3363+0+0/resize/2000/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2F56%2F5d%2F7218af9f411ea3f6319ae0decb6d%2Fice-festival-38.jpg

Hilary Dugan, a limnologist at the University of Wisconsin, Madison, poses for a portrait behind a hole she drilled on Lake Mendota during the city's annual Frozen Assets Festival on Feb. 7. "We've actually lost about a month of lake ice duration here in Madison," says Dugan. And the ice that does form isn't always safe. "Traditionally, these were lakes that froze really safely every winter. And that's becoming less — we're less confident in that, going into the future." As climate change accelerates, fluctuations in winter temperatures increase, which leads to unpredictable ice conditions. That was the case two years ago, in 2024, when the on-ice portion of the Frozen Assets Festival was cancelled. "At that point, it was just too warm. There were weird little things going on [on the ice], and so we called it to be on land," says Tye. This year, Lake Mendota had over a foot of ice in early February, which was more than enough to hold the festival's 1,000-plus attendees. The event featured kite flyers, sky divers, ice hockey and the only 5K that takes place solely on ice. Here is a selection of images from this year's festival: https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/4563x3042+0+0/resize/2000/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2Ff7%2F9c%2F5f4a6cd34c929413cb0dbc28ec83%2Fice-festival-09.jpg

A competitor runs in ice skates during a 5K during the Frozen Assets Festival on Lake Mendota on Feb. 7 in Madison, Wis. https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/4455x2970+0+0/resize/2000/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2Fa8%2F88%2F8b36ff054735b4884005b1cae107%2Fice-festival-07.jpg

Runners warm up before the annual Frozen Assets Festival's 5K. https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/4875x3755+0+0/resize/2000/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2F02%2F14%2F40b6a98f43538bd39b5558741036%2Fice-festival-16.jpg

Competitors run on Lake Mendota in Madison, Wis., during the annual Frozen Assets Festival's 5K on Saturday, Feb. 7. https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/4420x3336+0+0/resize/2000/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2F5e%2Ffe%2F6c3dbbeb4d70a87b15847fe8a0d4%2Fice-festival-19.jpg

Lincoln Haldeman (right) and his sister Piper (center) measure ice thickness with Helen Schlimm (left), a researcher at UW-Madison's Center for Limnology, during a science demonstration at the annual Frozen Assets Festival on Lake Mendota on Saturday, Feb. 7. https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/4808x3205+0+0/resize/2000/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2Ff7%2Fa7%2Fee281dbf45f7a3580c86fffaad38%2Fice-festival-32.jpg

Bill Quackenbush, of Ho-Chunk Nation (right), teaches Praneeth Kolli (left) how to compete in the snow snake competition during the city's annual Frozen Assets Festival on Lake Mendota. Snow snake is a traditional Indigenous winter sport where players slide handcrafted wooden sticks down a trench made of snow for distance. https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/4414x3000+0+0/resize/2000/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2F16%2Fa4%2Fc60701c3437fafd70c19182b3a8c%2Fice-festival-28.jpg

People skate during the Frozen Assets Festival at the Edgewater Hotel's ice rink on Saturday, Feb. 7, in Madison, Wis. https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/3710x2473+0+0/resize/2000/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2Fca%2F00%2Fb767efaf42b7b1b5408695ad5ec6%2Fice-festival-40.jpg

A child plays in a sea of fish kites at the Frozen Assets Festival on Lake Mendota. https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/4583x3055+0+0/resize/2000/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2F88%2F0a%2F238ea9a14ed9b9473950b081a09f%2Fice-festival-39.jpg

Tannia Serna (left) and Madeline Sudnick pose for a portrait with an owl kite on Lake Mendota during the annual Frozen Assets Festival. https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/5884x3923+0+0/resize/2000/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2F34%2Fac%2Ff23b369e45ba93210a47c69d3889%2Fice-festival-43.jpg

A skydiver glides through the air during the Frozen Assets Festival above Lake Mendota and Madison, Wis., on Saturday, Feb. 7. https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/7001x4667+0+0/resize/2000/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2F03%2F00%2F7926276248f0a8f5041b6947f281%2Fice-festival-72.jpg

Tony Pavlak scoops slush off the water's surface in a hole drilled on Monona Bay while ice fishing. https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/6569x4379+0+0/resize/2000/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2F18%2F19%2F6c0473344c0d93cb3edbe2c76839%2Fice-festival-70.jpg

A blue gill and ice skimmer rest on the ice as Tony Pavlak ice fishes on Monona Bay. https://npr.brightspotcdn.com/dims3/default/strip/false/crop/5719x3813+0+0/resize/2000/quality/85/format/webp/?url=http%3A%2F%2Fnpr-brightspot.s3.amazonaws.com%2Fc5%2F50%2F81b68f9846998eb26ba0741fcc8f%2Fice-festival-29.jpg

People gather on Lake Mendota for the 2026 Frozen Assets Festival on Saturday, Feb. 7, in Madison, Wis. Kayla Wolf for NPR https://www.npr.org/sections/the-picture-show/2026/02/27/g-s1-111346/madison-wisconsin-frozen-assets-festival

RẠN NỨT TRONG PHONG TRÀO MAGA

https://www.diendan.org/the-gioi/ran-nut-trong-phong-trao-maga RẠN NỨT TRONG PHONG TRÀO MAGA Trần Đán Trước khi nói đến rạn nứt trong phong trào MAGA (Make America Great Again), tôi muốn nhắc sơ qua nguồn gốc của MAGA. Các nhà xã hội học và chính trị học tại đại học Cambridge, Anh quốc, dựa trên các cuộc khảo sát lâu dài các thành viên MAGA, và dựa trên lời tuyên bố và hành vi của các lãnh tụ MAGA – trong đó nổi bật nhất là Tổng thống Donald Trump – đã đưa ra kết luận : Trong bối cảnh những thay đổi sâu sắc về kinh tế, văn hóa, chính trị ở Mỹ, MAGA là sự nổi dậy của một tầng lớp xã hội nhận thức họ bị mất dần “địa vị xã hội” (social status) và muốn giành lại thời kỳ vàng son. Tôi gọi đó là triệu chứng “Hi vọng Da trắng Cuối cùng” (The Last White Hope). Từ địa vị nam giới nắm giữ kinh tế gia đình đến sự “mất quyền” vào tay phụ nữ ngày càng leo thang trong xã hội, từ địa vị tầng lớp da trắng làm chủ tầng lớp nhân viên lao động da màu nay phải tùng phục xếp người da màu, từ địa vị một chỉ huy trưởng quyền uy trong quân đội đến việc tuân lệnh các chỉ huy phụ nữ hay da màu, từ phổ biến một tôn giáo độc tôn đến phải “sống chung” với nhiều tôn giáo xa lạ – và được xem là “thấp kém” hơn – từ hưởng thụ địa vị nam giới độc tôn đến sự thách thức của các giới tính khác, MAGA là một phản ứng muốn “xóa bỏ” những “tiến bộ” không ngừng trong xã hội Mỹ – tôi không thích dùng từ “một phong trào phản động” được một số học giả dùng. Nhìn chung, MAGA hô hào quay về với mô hình xã hội Mỹ nơi đó các giá trị cốt lõi của người da trắng – đi kèm với quyền lực – phải được tái lập. Không lạ gì mà nhóm cử tri ủng hộ Trump đông nhất là đàn ông da trắng. Cái gọi là “tầng lớp xã hội” đó không đơn giản được phân chia theo giàu nghèo, chủng tộc, tôn giáo, giới tính mà pha trộn lẫn nhau nên các lý thuyết chính trị học cổ điển không giải thích được một cách tinh gọn. Một thành viên MAGA có thể là một công nhân mất việc trong cuộc toàn cầu hóa kinh tế, nhưng cũng có thể là một nhà đại tư bản như Elon Musk (Tesla), Peter Thiel (Palantir), Jeff Bezos (Amazon), Mark Zuckerber (Facebook), là một thành viên của nhóm da trắng thượng đẳng (white suppremasist) Proud Boys nhưng cũng có thể thuộc nhóm Blacks for Trump, Latinos for Trumps hay …”Vietnamese for Trump”, là một giám mục Công giáo chống lại phá thai nhưng cũng có thể là một mục sư Tin lành muốn một nước Mỹ tuyệt đối tuân thủ đạo lý trong KinhThánh Thiên Chúa Giáo, là một nhà lập pháp muốn bảo vệ quyền mưu cầu hạnh phúc trừ quyền mưu cầu hạnh phúc của các cặp đồng tính. Ta nên nhớ MAGA là một phong trào quy tụ những người cùng tư tưởng, chứ không phải một đảng phái với thành viên chính thức. Nhưng các nhà đại tư bản da trắng như Trump hay Musk đã mất địa vị, mất quyền đâu? Đây là điểm tạo nên huyền thoại. Theo MAGA một vị cứu tinh xuất thân từ chính “giới tinh hoa” do nhận thức được nguy cơ về sự “trượt dốc quyền lực” của chủng tộc da trắng, sẽ đứng lên dẫn dắt MAGA đến vùng “đất hứa”. Người nắm được thời cơ đó chính là nhà tỉ phú Donald Trump. Bầu cử 2024: đảng Dân Chủ dưới sự lãnh đạo của Joe Biden, và Kamala Harris kế thừa, bị đại bại. Tại các “tiểu bang chiến trường” (battleground states), những nhóm cử tri từng ủng hộ đảng Dân Chủ đã quay lưng với họ hàng loạt. Một bộ phận không nhỏ của giới công nhân thuộc các công đoàn, giới trẻ, phụ nữ, thậm chí dân da màu từng là trụ cột của đảng Dân Chủ, quay sang bỏ phiếu cho Trump, hay từ chối không đi bầu. Bốn điều họ thất vọng về Biden là: 1) giá cả cao, 2) tình trạng nhập cư hỗn loạn, 3) để xảy ra vụ diệt chủng dân Palestine, 4) để cuộc chiến Ukraine-Nga kéo dài. Họ tin vào lời hứa của vị “cứu tinh” rằng ông ta sẽ nhanh chóng giải quyết cả 4 vấn đề, có vụ ”chỉ trong vòng 24 tiếng đồng hồ, ” rằng ông ta mang sứ mệnh từ đấng Tối Cao, rằng ông sẽ đáp ứng lòng tin của những người “thật sự yêu nước” để vực dậy nước Mỹ và Làm cho Nó Vĩ đại Trở lại. Make America Great Again. Thế thì sau một năm cầm quyền, vị cứu tinh đã làm được gì? Dân MAGA đã đến đất hứa chưa? Theo tôi, những thay đổi cực đoan của ông đã tạo ra sự rạn nứt sâu sắc trong hàng ngũ MAGA. Dù lòng tin có mù quáng đến đâu nhưng khi việc làm của lãnh tụ không đi đôi với lời hứa, thì có ngày sự tỉnh ngộ cùng sẽ đến. Và như đã nói trên, sau một nămcầm quyền, dân MAGA vẫn không thấy được tôn trọng hơn, không thấy địa vị của họ được củng cố, không thấy đời sống của họ sung túc hơn. Và họ bắt đầu đặt nghi vấn. Sự nổi loạn đau đớn nhất đến từ Marjorie Taylor Green, nữ dân biểu bang Georgia. Một đệ tử trung thành của Trump từ những ngày đầu, cô đã quay lưng với Trump, chỉ trích ông ta đã phản bội lý tưởng MAGA, đã không tập trung giải quyết các vấn đề dân sinh, giá cả trong nước mà lún sâu vào các rối ren quốc tế như Ukraine, Venezuala, Greenland and Iran – trái với lời hứa bỏ mặc thế giới để tập trung vào xây dựng nước Mỹ. Cô đã từ chức dân biểu trước cuộc bầu cử giữa kỳ, tạo cơ hội cho đảng Dân Chủ giành ghế. Điều ghê tởm nhất làm cô ấy tỉnh ngộ là hồ sơ Epstein. Trước đây, trong thời gian Trump tranh cử lần đầu, cô là người truyền bá thuyết âm mưu QAnon, tố cáo giới “tinh hoa”, ám chỉ đảng Dân Chủ, phạm tội ấu dâm và buôn người. Giờ đây, với hàng chục chứng nhân nữ tố cáo Trump dính đến, hay ít nhất dung dưỡng, tội ác của Epstein, Green cảm thấy bức xúc. Không rõ cô bức xúc vì lương tâm hay vì lý do chính trị. Nhưng với sự đốc thúc của Green, toàn bộ đảng viên đảng Cộng Hoà trong Hạ Viện đã bỏ phiếu buộc Bộ Tư Pháp dưới quyền của tay chân thân tín của Trump, Pam Bondi, phải công bố toàn bộ hồ sơ Epstein. Lúc đầu Trump tuyên bố hùng hồn rằng hồ sơ Epstein là một sự “bày đặt” (hoax) của phe Dân Chủ, nhưng trước sức ép của các thế lực truyền thông (influencer) MAGA ông đã phải nhượng bộ. Dù vậy, cho đến nay bộ Tư Pháp vẫn viện đủ cớ để công bố chỉ 3 triệu trên gần 6 triệu trang tài liệu, với chằng chịt dấu bôi xóa. Có thành viên đảng Dân Chủ nào nằm trong tập tài liệu? Có. Nhưng oái ăm nhất là sự có mặt của “trùm” cố vấn MAGA, Steve Bannon, và biết bao nhiêu nhà tài phiệt ủng hộ Trump. Rạn nứt thứ hai nằm trong vấn đề thực thi chính sách di trú. Theo các cuộc thăm dò, mặc dù đa số dân Mỹ ủng hộ các biện pháp chống tình trạng nhập cư hỗn loạn, họ nhận thấy việc thực thi đã “đi quá đà.” Hàng ngày cảnh đặc vụ Cơ quan Thực thi Luật Di trú và Hải quan (ICE) và Tuần tra Biên giới (Border Patrol) trùm kín mặt, không mang thẻ nhận diện, trang bị vũ khí đầy mình, và bắt người không trát toà – phạm pháp hay không thì hạ hồi phân giải sau khi đã bị đưa về những trại tập trung, hoặc bị trục xuất sang những nước không phải là quê hương – đãkhiến dân chúng bất bình. Sau vụ ICE và BP bắn chết hai công dân Mỹ da trắng tại Minneapolis, nhà truyền thông MAGA có thế lực Joe Rogan đã phải thốt lên, “không lẽ ta lại hành xử như Gestapo (mật vụ Đức Quốc Xã)?”. Làn sóng phản đối đã khiến Trump phải vội vã ra lệnh triệt thoái khỏi Minneapolis, nhưng ông không chịu đuổi việc người chịu trách nhiệm, bộ trưởng bộ Nội an Khristi Noem. Rạn nứt thứ ba xảy ra khá bất ngờ khi một bộ phận MAGA, mà Hiệp hội Vũ khí Quốc gia (National Rifle Association) là đại diện lên tiếng phản đối lời tố cáo của chính quyền rằng họ có quyền giết Alex Pretti, một công dân Mỹ da trắng, vì anh ta mang súng trong người. Video do dân chúng quay cho thấy, trái với lời tố cáo của bộ trưởng Bộ Nội an Kristi Noem, không lúc nào Pretti đã đe dọa tính mạng của đặc vụ ICE. Với MAGA quyền thứ 2 trong Tuyên ngôn Nhân quyền Mỹ, tức quyền công dân được sở hữu súng, là một quyền bất khả xâm phạm đã từng khiến họ bỏ phiếu cho Trump. Rạn nứt thứ tư nằm trong phạm vi kinh tế. Những chính sách kinh tế, tài chính nằm trong Bộ Luật Khổng lồ và Tuyệt đẹp (Big Beautiful Bill) do đảng Cộng Hoà thông qua, lợi nhiều cho người giàu nhưng chẳng lợi gì cho người nghèo. Nó giảm thuế cá nhân cho những gia đình có thu nhập hơn $127.000 hàng năm. Nó giảm thuế cho các công ty từ cao nhất 35% xuống thành 21%, mặc dù đã qua nạn dịch Covid. Để bù cho thâm thụt ngân sách, bộ luật BBB đã cắt khoản chi tiêu dành cho giáo dục, ý tế, hỗ trợ thực phẩm cho dân nghèo. Bao nhiêu trong đó là dân MAGA? Cộng vào đó chiến dịch DOGE do Elon Musk chủ trì đã viện lý do “làm guồng máy hành chính hiệu quả hơn” để sa thải hơn 300.000 nhân viên liên bang. Bao nhiêu trong số họ là dân MAGA? Đồng thời hàng rào thuế quan mà Trump dựng lên với luận điểm bảo vệ việc làm cho công nhân, nông dân Mỹ đã gây ra tác dụng ngược. Trái với lời giải thích cực kỳ phản kinh tế của Trump, báo cáo của Cục Dự trữ Liên bang New York đã chỉ ra thuế nhập khẩu không do các nhà sản xuất nước ngoài đóng mà do các công ty nhập khẩu nhỏ và vừa của Mỹ đóng. Các công ty nhập khẩu này chuyển thuế sang người tiêu dùng bằng cách tăng giá thành phẩm, khiến vật giá tăng. Nhiều nông dân Mỹ cũng bị phá sản khi khách hàng đậu nành và bắp lớn nhất của họ, Trung Quốc, trả đũa bằng cách mua của nước khác. Rạn nứt thứ năm thuộc phạm vi y tế. Đảng Cộng Hoà tại Quốc Hội đã bãi bỏ trợ cấp chính phủ trong chương trình Obamacare khiến 3-4 triệu người có thu nhập thấp không mua nổi bảo hiểm y tế. Cả đảng Cộng Hoà lẫn Trump đều bất lực không đưa ra một chương trình hỗ trợ nào khác tốt hơn sau nhiều hứa hẹn. Trong đó bao nhiêu là dân MAGA bị ảnh hưởng? Đồng thời, phong trào MAHA (Make Americans Healthy Again) vừa chỉ trích dữ dội Trump thông qua bộ trưởng Bộ Y tế Robert Kennedy Jr vì họ đốc thúc việc sản xuất chất glyphosate, một chất diệt cỏ đã được chứng minh gây ung thư. Trump cũng ngừng hỗ trợ xe điện, điện gió, chủ trương tăng cường đào dầu, và chấm dứt lệnh bắt buộc ngành điện than giới hạn thải chất mercury gây ung thư vào môi trường. Bao nhiêu dân MAGA sẽ bị đầu độc vì thực phẩm, chết vì ô nhiễm? Rạn nứt thứ sáu thuộc ngành tư pháp. Tôi không muốn gán cho các thẩm phán được Trump hay các tổng thống Cộng hoà trước đó bổ nhiệm vào Tối cao Pháp viện (TCPV) là thân thiện với chủ thuyết MAGA, nhưng từ trước đến nay họ đã đưa ra những phán quyết đồng loạt thiên vị tổng thống. Nghiêm trọng nhất cho nền dân chủ là phán quyết cho rằng một vị tổng thống không thể bị buộc tội vì bất cứ lý do gì khi còn tại vị. Phán quyết đó đã bắt dừng tất cả các cuộc điều tra về tội phạm của Trump khi ông ta tìm đủ mọi cách để ngăn chặn việc Joe Biden thắng cử, kể cả khuyến khích cuộc bạo loạn 6/1/2021. Thế nhưng, ngày 20/2/2026 vừa qua, TCPV đã làm một điều gây chấn kinh ngạc. Với tỉ số 6-3, họ bác bỏ toàn bộ chính sách thuế quan của Trump, cho đó là đặc quyền của Quốc hội. Báo chí Mỹ đồng loạt ca ngợi sự “dũng cảm” của Tối cao Pháp viện đã cuối cùng dám đứng lên bênh vực hiến pháp. Lo ngại đảng Cộng Hoà sẽ trở thành thiểu số tại Quốc hội trong kỳ bầu cử sắp đến, Trump không từ bỏ bất cứ thủ đoạn nào để lũng đoạn quy trình bầu cử. Một trong những cách đó là gây áp lực, nếu không muốn gọi là răn đe, lãnh đạo các bang do đảng Cộng hoà nắm phải “tái phân định địa hạt bầu cử” (redistricting). Texas là bang lớn đầu tiên đã thực thi lệnh của Trump, dành cho đảng Cộng Hoà 5 ghế. Lập tức bang California đối phó lại, dành 5 ghế cho đảng Dân Chủ. Không từ bỏ tham vọng, Trump tạo sức ép lên các bang Cộng Hoà Missouri, Ohio, North Carolina, kéo theo những đòn phản pháo từ các bang Dân Chủ. Nhưng rạn nứt trong đảng Cộng Hoà lần đầu xuất hiện khi tại bang Indiana, Thượng viện Tiểu bang với đa số Cộng Hoà đã bỏ phiếu 31-19 từ chối phục tùng. Thượng nghị sĩ 76 tuổi Jean Leising, sau 3 lần bầu cho Trump, kể lại: “Khi nghe cháu nội tôi thuật lại rằng tổng thống bêu xấu chúng tôi trên truyền thông, tôi đã rất tức giận…Muốn người ta thay đổi chính kiến, hành vi dọa dẫm không bao giờ có hiệu quả.” Các cuộc thăm dò tuy chưa phản ảnh đầy đủ sự rạn nứt trong phong trào MAGA, nhưng cũng đủ làm các chiến lược gia đảng Cộng Hoà hốt hoảng. Họ yêu cầu Trump thay đổi thông điệp, nói nhiều hơn về các chủ đề dân sinh, nhưng vô vọng. Ông vẫn một mực cho rằng vật giá cao và người dân mất khả năng mua nhu yếu phẩm (affordability) là lời đồn thổi của phe Dân Chủ chứ không có thật. Thế nhưng, người dân, trong đó có nhiều dân MAGA, biết rõ giá thực phẩm, điện nước, tiền nhà không ngừng dâng cao. Họ không dễ bị phỉnh gạt. Các cố vấn của Trump lo ngại ông đang lập lại lầm lỗi tai hại của Joe Biden, không tỏ vẻ cảm thông với mối qua tâm hằng ngày của đại đa số cử tri. Tệ hại nhất cuộc thăm dò mới nhất của tổ chức bảo thủ Rasmussen tiết lộ lần đầu tiên 48% dân Mỹ đánh giá Biden là một tổng thống khá hơn Trump (40%). Trong toàn bộ các nhóm cử tri trong liên minh (coalition) bầu cho Trump đều có sự thoái trào: dân thôn quê, công nhân thuộc công đoàn, người lớn tuổi, người có học vị thấp, thanh niên, kể cả nhóm gốc La-tin. Trong các cuộc bầu cử bất thường giữa năm 2025 tại New York, New Jersey, Virginia, Texas, Florida, ở những địa hạt mà Trump từng thắng đối thủ hơn 10%, lần này cử tri đã bầu cho ứng viên đảng Dân Chủ với tỉ số vượt trội hơn 10%. Nhưng nguy nhất là ngay cả trong nhóm cử tri từng kiên định ủng hộ các chính sách của Trump, nhóm Truyền Giáo Da Trắng (White Evangelicals), nhóm muốn đưa nước Mỹ quay về những giá trị trong Kinh Thánh Thiên Chúa Giáo, đang có sự xói mòn: theo cuộc thăm dò của Trung Tâm Nghiên Cứu Pew, tỉ số ủng hộ sau một năm cầm quyền của Trump tuột từ 69% còn 58%. Đến cuộc bầu cử nửa kỳ (midterms) vào tháng 11 năm nay, toàn thể 435 ghế dân biểu sẽ được bầu lại. Với tỉ số hiện nay 218 Cộng Hoà và 214 Dân Chủ, với 3 ghế trống, đảng Dân Chủ chỉ cần giành thêm 3 ghế để nắm đa số. Thêm nữa 2/3 ghế thượng nghị sĩ , tức 35 trong số 50, sẽ được bầu lại. Đảng Dân Chủ cần giành thêm 4 ghế để thành đa số. Ngại thua, đã có 30 dân biểu Cộng Hoà không ra tái ứng cử, khiến đảng mất đi các ứng viên thâm niên dễ thắng hơn những ứng viên non. Dân MAGA sẽ thức tỉnh hay vẫn chìm đắm trong ảo tưởng? Rạn nứt trong phong trào MAGA có biến thành cơn động đất? Tôi tin rằng lịch sử sẽ một lần nữa chứng minh nước Mỹ mạnh do họ thiết lập được một cơ chế phân quyền bền vững và do sự đóng góp của bao nhiêu nhân tài thế giới đến từ các làn sóng nhập cư. Chưa phải đây là lần đầu các thiết chế của nền dân chủ Mỹ bị lung lay. Nhưng một lần nữa họ sẽ khắc phục được các yếu kém. Từ lúc Hiến pháp Mỹ ra đời năm 1789 đến nay, đã có đến 27 tu chính án (amendmends) tìm cách cải tiến nó. Như nhà chính trị học Pháp Alexis de Tocqueville nhận xét về nước Mỹ trong sách “Nền Dân chủ Mỹ” năm 1851, đấy là một cuộc thử nghiệm đầy hứa hẹn vì tiềm năng “tự chữa lành” của nó. Feb 22, 2026 Trần Đán NGUỒN : Diễn Đàn nhận được ngày 23.2.2016

Getting hitched? Protect your finances with a prenup

https://www.npr.org/2023/08/30/1196872794/prenups-arent-just-for-the-rich-and-famous-heres-when-to-consider-one Getting hitched? Protect your finances with a prenup Updated August 20, 20249:53 AM ET Marielle Segarra This story was originally published on August 30, 2023, and has been updated to include audio from a rerun episode. When you get married, there are so many details to figure out. The wedding, whether you're changing your last name, how to decorate your new abode. Amid these decisions, Theresa Viera, a family law attorney based in North Carolina, would like you to spare a moment to consider a prenuptial agreement. It's a legal contract between soon-to-be spouses that lays out how couples will deal with money during a marriage and, if it happens, after a divorce. That includes assets, debts and spousal support. And they're not just for celebrities and wealthy people with loads of property and investment accounts, says Viera. They're for everybody. In 2023, Axios and the market research firm Harris Poll found that over 50% of U.S. adults polled said they were open to signing a prenup. Here's what to know about these contracts — and how to decide whether to get one. Talk about a prenup at least 6 months before the wedding "It should be one of the first discussions after the engagement ring is exchanged," says Viera. "You don't want the duress of a wedding to influence your decision to enter into a prenup." While few people want to bring up divorce on the verge of getting married, couples should think of prenups like insurance, says Viera. They're a financial safety net. "We're not preconceiving that a divorce is going to occur. We're discussing important financial issues that come up in every marriage." Ask yourselves: What are your big financial goals for the future? Do you want a shared bank account? Do you want to own a business someday? Do you want to pay off your student loans separately or together? At what age do you want to retire? In case of divorce, who will get what? Your answers may determine what to include in your prenup — and whether it's right for you. Know what happens if you don't get a prenup "If you get married and you don't have an agreement stating how your finances, your property and your debts are organized during the marriage, then the state laws would apply," says Viera. Every state law is a little different — but prenups basically allow couples to decide how to manage their financial affairs during and after a marriage. If you decide that a prenuptial agreement isn't for you, Viera tells soon-t0-be spouses to have a tough conversation about their finances anyway. Otherwise, she adds, couples miss out on creating a strong foundation for their marriage. "I've had clients say, 'Hey Theresa, we're OK with how the state laws apply to our situation should we get divorced. We don't need a prenup.' And my response is, 'Good. I'm glad you had the discussion.' " Get a lawyer Each spouse should have a lawyer when negotiating a prenup, says Viera. Your legal rights change when you marry, including your tax and estate rights. Prenups are legally binding contracts, she says. "So you want to know what your legal rights are first and have a clear understanding of that." Remember: When it comes to kids, prenups can't include details about child support. But they can protect a stay-at-home parent from suffering financially in the event of divorce. Be ready to pay for your prenup Yes, prenups cost money — and the cost depends on how much attorneys in your area charge on an hourly basis, says Viera. Where she lives in North Carolina, rates are "anywhere from $175 to $500 an hour." Attorneys may also quote a flat fee, she adds, which "could be $1,000 or more, depending on their hourly rate and how many hours they think [a case] will take." Prenups are about taking care of each other Viera and her fiancé considered a prenup before getting married. Her fiancé has notable retirement accounts and property — and she has three businesses. Prenups are about taking care of each other, says Viera. They say, "I love you today. I don't know who I'm going to be 10 years from now. And I want you to know that no matter what, I'm going to take care of you, even if our relationship ends in divorce." The audio portion of this episode was produced by Clare Marie Schneider and edited by Sylvie Douglis. The digital story was edited by Malaka Gharib.

ĐẠO ĐỨC PHẬT GIÁO

https://thuvienhoasen.org/a43533/cac-tieu-chi-phan-doan-dao-duc-theo-quan-diem-phat-giao-tac-gia-rev-amritananda-viet-dich-quang-co CÁC TIÊU CHÍ PHÁN ĐOÁN ĐẠO ĐỨC THEO QUAN ĐIỂM PHẬT GIÁO Criteria for Moral Judgment, from a Buddhist perspective Tác giả: Rev. Amritananda Việt dịch: Quảng Cơ Biên tập: Tuệ Uyển Điều mang tính hiển nhiên là mọi tôn giáo đều thừa nhận sự tồn tại của đạo đức và vô đạo đức. Tuy nhiên, khi đi đến việc xác định và phán đoán một hành động là đạo đức hay phi đạo đức, mỗi tôn giáo và mỗi triết gia lại đưa ra những học thuyết khác nhau. Và mỗi học thuyết lại khác biệt đáng kể so với những học thuyết còn lại, đến mức gần như khiến chúng ta không thể đạt được một sự đồng thuận chung cho câu hỏi: “Thế nào là một hành động đạo đức?” Một tôn giáo hữu thần, chẳng hạn như Hồi giáo, Kitô giáo hay Ấn Độ giáo, thường sẽ viện dẫn những điều răn của Thượng đế hay các vị thần được ghi trong các kinh điển thiêng liêng của họ — như Kinh Qur’an, Kinh Thánh, hay các bộ Veda và Bhagavad Gita — làm tiêu chí để phán xét một hành động. Vì vậy, đôi khi những hành vi tàn khốc như giết chóc hay tra tấn lại được biện minh là có đạo đức, nếu chúng được xem là nhằm làm vừa lòng hay phụng sự Thượng đế hoặc các vị thần linh của họ. Các nhà xã hội học hiện đại cho rằng những hành động đạo đức là những hành động góp phần vào sự tồn tại và phát triển của nhân loại. Đối với người theo thuyết đạo đức tuyệt đối, đạo đức và vô đạo đức được xác định dựa trên những chuẩn mực cố định trong tư tưởng con người. Trong khi đó, người theo thuyết tương đối cho rằng khái niệm đạo đức và phi đạo đức mang tính chủ quan và thay đổi tùy theo từng xã hội. Chính những quan điểm khác biệt này về đạo đức học đã thúc đẩy chúng ta xem xét các tiêu chí đạo đức từ một góc nhìn Phật giáo. Phật giáo là một tôn giáo lấy con người làm trung tâm, với mối quan tâm cốt lõi là hòa bình, sự chung sống hài hòa của con người trên trái đất và sự phát triển tâm linh của họ. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là Phật giáo hoàn toàn phủ nhận sự tồn tại của các vị thần. Trong kinh điển Phật giáo vẫn có những đề cập đến chư thiên — thậm chí có thể nhiều hơn bất kỳ truyền thống tôn giáo nào khác còn tồn tại trên thế giới. Tuy nhiên, những đề cập đến chư thiên trong kinh điển Phật giáo hoàn toàn khác với các bản văn tôn giáo khác. Trong Phật giáo, các vị thần được đặt vào một chiều kích mới. Ở chiều kích này, họ đã đánh mất phần lớn những đặc quyền vốn có, như địa vị đấng sáng tạo và điều khiển vũ trụ cùng muôn loài, hay tính bất tử tuyệt đối, v.v. Họ không còn được tôn thờ, dâng tế lễ, ca tụng hay cầu khẩn như trong nhiều truyền thống khác — nơi mỗi vị thần thường gắn với một hệ chuẩn đạo đức riêng. Và điều đáng chú ý nhất là trong kinh điển Phật giáo, các vị thần lại được mô tả là bày tỏ sự kính trọng đối với những con người trên trái đất sống đời đạo đức và gìn giữ phẩm hạnh. Đạo đức giữ vai trò trung tâm trong Phật giáo. Sự tu tập trong Phật giáo bắt đầu từ nền tảng đạo đức và dần dần được hoàn thiện trong suốt tiến trình hành trì. Đến giai đoạn cuối của con đường Phật giáo, đạo đức không còn chỉ là sự tuân thủ các giới luật bên ngoài, mà trở thành một phẩm hạnh tự nhiên, viên mãn — được thể hiện trọn vẹn nơi các vị Phật, Bồ Tát và A-la-hán. Theo quan điểm Phật giáo, các giáo huấn đạo đức không phải là những mệnh lệnh, điều răn hay những luật lệ hà khắc, mà là những nguyên tắc định hướng cho hành vi đúng đắn. Chúng mang tính mô tả nhiều hơn là áp đặt. Mục đích duy nhất của đạo đức Phật giáo là chỉ ra con đường, chứ không phải cưỡng ép con người phải tuân theo. Từ góc nhìn Phật giáo, hành động thiện hay bất thiện không phải là điều được thưởng hay bị phạt bởi một quyền lực siêu nhiên nào, mà đơn giản là tự mang lấy những hệ quả tương ứng của chính nó. Bây giờ, chúng ta hãy quay lại điểm chính: tiêu chí để phán đoán một hành động là đạo đức hay phi đạo đức. Theo Phật giáo, việc định nghĩa hành động thiện và bất thiện chủ yếu gắn liền với tâm lý con người. Không phải mọi hành động thường nhật chúng ta thực hiện đều được xem là đạo đức hay vô đạo đức; chỉ những hành động được thực hiện với ý định rõ ràng mới được đánh giá là thiện hoặc bất thiện. Trong các bài kinh Phật giáo thời kỳ đầu, có nhiều cặp thuật ngữ mang tính đánh giá như puñña và pāpa (có công đức và không có công đức), kusala và akusala (thiện xảo và bất thiện), dhamma và adhamma (chánh pháp và phi pháp), sevitabba và asevitabba (điều nên tu tập và điều không nên tu tập), kalyāṇa và pāpaka (tốt và xấu), cùng sukkha và kaṇha (sáng và tối). Trong số đó, kusala và akusala (thiện xảo và bất thiện) được sử dụng rộng rãi hơn trong các kinh điển Phật giáo thời kỳ đầu. Phật giáo đánh giá một hành động là đạo đức hay phi đạo đức không dựa trên sự quy chiếu đến Đức Phật hay bất kỳ đấng tối cao nào khác, mà dựa trên một tiêu chuẩn thực tiễn — tức là hệ quả của hành động đó ảnh hưởng đến người thực hiện hoặc người khác như thế nào. Nếu một hành động mang lại lợi ích cho bản thân và cho người khác thì chắc chắn đó là điều tốt, bất kể người ấy có niềm tin gì. Trong Kinh Giáo Giới La-hầu-la ở Rừng Xoài thuộc Trung Bộ Kinh, Đức Phật đã phân loại tất cả các hành động thành bốn loại: i. Những hành động mà hậu quả của chúng gây hại cho chính người thực hiện. ii. Những hành động mà hậu quả của chúng có lợi cho người thực hiện, nhưng gây hại cho người khác. iii. Những hành động mà hậu quả của chúng không mang lại lợi ích cho cả người thực hiện lẫn người khác. iv. Những hành động mà hậu quả của chúng mang lại lợi ích cho cả người thực hiện và người khác. Loại hành động cuối cùng được khuyến khích là hành động có đạo đức và phù hợp với luân lý. Thứ hai, người thực hiện một hành động cần phải tự so sánh và quán xét trước khi hành động; người ấy nên suy nghĩ xem hậu quả của hành động mình sắp làm có mang lại điều dễ chịu cho chính mình hay không. Đức Phật đã nói rõ điều này trong Dhammapada (kinh Pháp Cú): “Tất cả chúng sinh đều run sợ trước hình phạt, tất cả đều sợ hãi cái chết. Lấy mình làm ví dụ để so sánh, chớ giết hại, chớ làm tổn hại người khác.” Điều này còn được giải thích rõ hơn trong Samyutta Nikaya (Tương Ưng Bộ Kinh) như sau: “Ở đây, một vị Thánh đệ tử suy nghĩ như sau: ‘Ta không muốn chết. Ta mong cầu hạnh phúc và không thích khổ đau. Nếu có người giết ta — trong khi ta muốn sống và không muốn chết — điều đó sẽ không làm ta vui thích hay hoan hỷ. Cũng vậy, nếu ta giết một người khác — người không muốn chết, mong cầu hạnh phúc và không muốn khổ đau — thì điều đó cũng sẽ không làm người ấy vui thích hay hoan hỷ. Làm sao ta có thể gây cho người khác điều mà chính ta không ưa thích?’ Sau khi suy nghĩ như vậy, vị ấy từ bỏ việc sát sinh và tán thán hạnh không sát sinh.” Hai ví dụ này rõ ràng loại trừ mọi khả năng xem việc hiến tế động vật — vốn được thực hành rộng rãi trong một số tôn giáo trên thế giới như Hồi giáo và Ấn Độ giáo — là có đạo đức theo bất kỳ nghĩa nào của thuật ngữ này. Điều đó cũng minh nhiên bác bỏ khả năng coi các hành vi khủng bố, tẩy não, cuồng tín và những cái gọi là “thánh chiến” hay “chiến tranh chính nghĩa” vì bất kỳ mục đích nào là hành vi đạo đức. Ngoài những điều đã nêu trên, Adhipateyya Sutta (Kinh Tự Chủ / Kinh Quyền Lực Nội Tâm) thuộc Anguttara Nikaya (Tăng Chi Bộ Kinh) còn khuyên chúng ta xem xét thêm hai yếu tố nữa, đó là: i. Dư luận xã hội (lokādhipateyya – “lấy thế gian làm chủ”): Khuyên mỗi cá nhân nên tự xét xem việc mình sắp làm có bị người khác quở trách hay không, đặc biệt là bởi những bậc hiền trí trong xã hội. ii. Lý luận đạo đức đúng đắn (dhammādhipateyya – “lấy pháp làm chủ”): Khuyên cá nhân xem xét liệu hành động mình sắp làm có phù hợp với chuẩn mực đạo đức (pháp) hay không, và nên tránh mọi hành vi đi ngược lại chuẩn mực ấy. (Trong kinh này còn nêu thêm yếu tố thứ ba là attādhipateyya – “lấy mình làm chủ”, tức tự mình làm tiêu chuẩn để quán xét hành động.) Trong Kalamasutta (kinh Kalama) thuộc Anguttara Nikaya (Tăng Chi Bộ Kinh), Đức Phật đã dạy những tiêu chuẩn thực tiễn nhất để phán đoán một hành động là đạo đức hay phi đạo đức. Tại đây, Đức Phật khuyên một nhóm người đang hoang mang trong việc xác định điều gì là đạo đức và điều gì không phải đạo đức, vì họ đang tiếp xúc với nhiều hệ thống tôn giáo khác nhau; mỗi hệ thống đều cho rằng con đường của mình là tốt đẹp và đạo đức nhất, đồng thời chê bai giáo lý của người khác. Đáp lại câu hỏi của họ, Đức Phật dạy rằng không nên vội vàng chấp nhận hay bác bỏ bất cứ điều gì chỉ vì mặc khải, truyền thống, kinh điển, suy luận thuần túy, suy đoán, vì kính trọng thầy mình, hay vì tin đồn. Sau đó, Ngài chỉ rõ cách tự mình quyết định một hành động là thiện hay bất thiện. Ngài dạy: “Này các Kālāma, khi các ông tự mình biết rõ rằng những điều này là bất thiện (akusala), sai trái, đưa đến khổ đau — thì hãy từ bỏ chúng. Và khi các ông tự mình biết rõ rằng những điều này là thiện (kusala), tốt đẹp, đưa đến lợi ích và an lạc — thì hãy chấp nhận và thực hành theo chúng.” Ngài không dừng lại ở đó; Ngài tiếp tục chỉ rõ phương pháp một cách cụ thể. Ngài hỏi thính chúng rằng khi tham lam, sân hận, si mê… khởi lên nơi một người, thì chúng có mang lại hạnh phúc cho bản thân người ấy và cho người khác hay không. Thính chúng đồng thanh trả lời là không. Khi đó, Đức Phật khuyên họ nên từ bỏ những hành vi như vậy. Tiếp theo, Ngài hỏi: khi một người có tâm không tham, có lòng thương yêu, lòng từ bi và không si mê, thì những tâm niệm ấy có tốt cho bản thân và cho người khác hay không? Thính chúng dĩ nhiên trả lời là có. Đức Phật tuyên bố những điều ấy là đạo đức và khuyên nên duy trì, thực hành và phát triển chúng. Không đi xa hơn nữa, tôi xin rút ra kết luận rằng tiêu chuẩn Phật giáo trong việc phán đoán một hành động không có sự can thiệp của bất kỳ đấng tối cao nào, kể cả chính Đức Phật; cũng không liên quan đến việc cầu nguyện hay các nghi thức tôn giáo khác. Những tiêu chuẩn ấy được xây dựng trên một lập trường thực tiễn, chú trọng thích đáng đến hạnh phúc và an lạc của người thực hiện cũng như của tất cả mọi người. Vì vậy, tiêu chuẩn đạo đức của Phật giáo có tính phổ quát và có thể được chấp nhận rộng rãi./. *** Phụ thích: Các tiêu chí phán đoán đạo đức theo quan điểm Phật giáo Từ góc nhìn Phật giáo, đạo đức không dựa trên mệnh lệnh của một đấng tối cao, mà dựa trên tâm ý (động cơ), hành động và hệ quả của hành động đối với bản thân và người khác. Một số tiêu chí cốt lõi gồm: 1. Ý định (Cetanā) Trong Phật giáo, ý định là yếu tố quyết định giá trị đạo đức của hành động. Một hành động được xem là thiện hay bất thiện chủ yếu dựa vào động cơ phía sau nó — xuất phát từ tham, sân, si hay từ từ bi và trí tuệ. 2. Nghiệp (Karma) và hệ quả Theo giáo lý về nghiệp, mọi hành động thân–khẩu–ý đều tạo ra hệ quả tương ứng. Một hành động đạo đức là hành động dẫn đến giảm khổ đau và tăng trưởng an lạc cho mình và người. 3. Giảm thiểu khổ đau (Dukkha) Tiêu chí quan trọng là: hành động đó có làm giảm khổ đau hay không? Phật giáo nhấn mạnh việc chuyển hóa nguyên nhân của khổ đau thay vì chỉ xử lý bề mặt. 4. Tâm từ bi (Karunā) và bất hại (Ahimsa) Hành động được xem là đạo đức khi dựa trên lòng từ bi và nguyên tắc không gây hại. Điều này thể hiện rõ trong Năm giới căn bản của người cư sĩ. 5. Chánh niệm và trí tuệ (Paññā) Đạo đức không tách rời trí tuệ. Một hành động được thực hiện trong chánh niệm và hiểu biết sâu sắc về tính vô thường, vô ngã sẽ có xu hướng ít gây hại và nhiều lợi ích hơn. 6. Sự chuyển hóa nội tâm Đạo đức không chỉ là tuân thủ quy tắc bên ngoài, mà là quá trình chuyển hóa nội tâm, làm suy yếu các tâm bất thiện và nuôi dưỡng các phẩm chất như từ bi, hỷ xả. Tóm lại, theo quan điểm Phật giáo, một hành động là đạo đức khi nó xuất phát từ ý định trong sáng, được thực hiện với chánh niệm và trí tuệ, và dẫn đến sự giảm khổ đau cho bản thân và tất cả chúng sinh. Source: https://www.buddhistdoor.net/features/criteria-for-moral-judgment-from-a-buddhist-perspective/