TRÍ THÔNG MINH CHẾT NGƯỜI

https://diendankhaiphong.org/tri-thong-minh-chet-nguoi/ TRÍ THÔNG MINH CHẾT NGƯỜI Tác giả: Simon Book, René Pfister, Marcel Rosenbach – DER SPIEGEL, Số: 10/2026. Biên dịch: Tôn Thất Thông Trên nhiều khía cạnh, sự trỗi dậy của A.I. còn đáng đe dọa hơn việc phát minh ra bom nguyên tử. Nó khiến việc giết chóc trong chiến tranh nhanh hơn và việc chế tạo vũ khí hủy diệt hàng loạt dễ dàng hơn. Sự thành công của Ukraine trong công nghệ Drone chỉ là thí dụ đầu tiên. Con người tạo ra một công nghệ mới mà không ai chế ngự được. Chuyên gia cảnh báo về vũ khí có trí tuệ nhân tạo hỗ trợ, và đòi hỏi những quy trình kiểm soát chặt chẽ. Liệu nhân loại có thành công trong việc thiết lập một bộ quy tắc ứng xử hiệu quả? https://diendankhaiphong.org/wp-content/uploads/2026/03/2026-03-14-toedliche-intelligenz-photo-1-1.jpg Vào tháng 11 năm 2017, một bộ phim kinh dị dài tám phút đã gây bão trên mạng. »Slaughterbots« – Những robot giết người – là một câu chuyện viễn tưởng đen tối, trong đó các thiết bị sát thương không người lái được trang bị phần mềm nhận diện khuôn mặt đã xâm nhập vào Quốc hội Mỹ và các trường đại học để tiêu diệt có mục tiêu các nghị sĩ và sinh viên đấu tranh chống tham nhũng. Trong phim, không rõ ai đứng sau các vụ tấn công: một chính phủ, một nhóm khủng bố – hay một xưởng vũ khí cực kỳ hiện đại chuyên sản xuất các loại vũ khí mới có sự hỗ trợ AI, với một ông chủ trẻ trung, đầy sức hút đang quảng bá drone giết người tự động là tương lai của chiến tranh? »Slaughterbots« được quay như một lời cảnh báo. Ở cuối phim, một trong những tác giả đã lên tiếng: nhà khoa học máy tính người Anh Stuart Russell. Ông nói rằng đoạn clip cho thấy mối nguy hiểm khi A.I kết hợp với các hệ thống vũ khí thế hệ mới – và khi máy móc nắm quyền quyết định sự sống và cái chết. Russell là một trong những nhà nghiên cứu A.I hàng đầu thế giới. Ông khẳng định: »Chúng ta vẫn còn cơ hội để ngăn chặn viễn cảnh mà các bạn vừa thấy. Nhưng khung thời gian để chúng ta hành động đang khép lại rất nhanh.« Khi »Slaughterbots« ra mắt, bộ phim bị chỉ trích là sản phẩm khoa học viễn tưởng thái quá của những người bi quan về công nghệ mới. Paul Scharre, một cựu phân tích viên của Lầu Năm Góc, đã gọi đó là một tập hợp những điều nhảm nhí: »Nó chỉ nhằm gây sốc và gieo rắc sợ hãi.« A.I. rút ngắn »chuỗi tiêu diệt« (Kill-Chain) Ngày nay, drone đã thay đổi hoàn toàn cách thức tiến hành chiến tranh. Tại Ukraine, drone hiện đang thống trị chiến trường, ghi lại mọi chuyển động của quân đội và lao vào bất cứ thứ gì đang di động: binh lính, xe tăng, xe vận tải. Có những ước tính cho rằng hiện nay hơn 90% binh lính Nga thiệt mạng trên chiến trường là do drone của Ukraine. Hiếm có lĩnh vực nào trong ngành công nghiệp quốc phòng phát triển nhanh chóng như kinh doanh các hệ thống không người lái, nơi kỹ thuật vũ khí hiện đại kết hợp với trí tuệ nhân tạo. Công ty Helsing của Đức, mới thành lập năm 2021, hiện đã có giá trị 12 tỷ Euro. Shield A.I từ San Diego đang trong quá trình huy động hơn một tỷ đô la vốn đầu tư. Với Palantir, một gã khổng lồ phần mềm kiểu “Orwell” đã xuất hiện, với các sản phẩm được cho là có khả năng phân biệt bạn và thù nhờ A.I – và CEO Alexander Karp của công ty này nói chuyện bằng sự pha trộn giữa tư duy cứu thế và sự tàn bạo, giống hệt ông chủ của công ty drone hư cấu trong »Slaughterbots«. Karp nói: »Kẻ thù của chúng ta phải thức dậy trong sợ hãi và đi ngủ trong sợ hãi.« Nhưng trí tuệ nhân tạo trong vũ khí không chỉ dùng để xác định kẻ thù và tiêu diệt nhanh chóng – tức là rút ngắn »chuỗi tiêu diệt« (kill-chain), vốn dĩ đang bị kéo dài bởi những thiếu sót và sự đắn đo của con người. Nhiều bằng chứng cho thấy AI sẽ thay đổi công nghệ quân sự một cách triệt để đến mức các quy tắc truyền thống về quyền lực và răn đe sẽ bị lung lay. Các nhà phát triển hàng đầu cảnh báo về việc mất kiểm soát Tàu sân bay còn giá trị gì nếu các phi đội drone tự động giá rẻ, vốn rất khó bị hệ thống phòng không ngăn chặn, có thể đánh chìm cả hạm đội? Quân số của một quân đội còn ý nghĩa gì khi drone kiểm soát chiến trường đến mức việc đặt chân vào đó là ký tên vào một bản án tử hình? Và sự răn đe hạt nhân sẽ đáng sợ đến mức nào nếu A.I có thể phát triển các vũ khí sinh học có khả năng lây nhiễm cực cao để xóa sổ đối phương? Nhìn lại thế kỷ trước, có vẻ như một phép màu khi nhân loại đã sống sót sau sự ra đời của bom nguyên tử vào giữa những năm 1940 và cuộc Chiến tranh Lạnh sau đó. Năm 1955, Albert Einstein đã ký một bản tuyên ngôn của triết gia người Anh Bertrand Russell, kêu gọi các cường quốc hạt nhân Mỹ và Liên Xô gạt bỏ sự thù địch. »Trước mắt chúng ta, nếu chúng ta chọn đúng, là sự mở rộng không ngừng của hạnh phúc, tri thức và trí tuệ. Liệu chúng ta có chọn cái chết thay vào đó, chỉ vì chúng ta không thể quên đi những tranh chấp của mình?« Thế giới đang đứng trước một lựa chọn tương tự vào đêm trước của kỷ nguyên siêu trí tuệ nhân tạo: Liệu chúng ta có thể đưa công nghệ mới vào phục vụ nhân loại để chữa trị các căn bệnh hiểm nghèo như ung thư hay Alzheimer? Hay một cuộc chạy đua vũ trang kỹ thuật số đang chờ đợi chúng ta, mà ở cuối con đường đó, máy móc sẽ chiến thắng? Thế giới có lẽ đã không rơi vào thảm họa hạt nhân Armageddon [*] trong cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba năm 1962 chủ yếu nhờ vào một chút may mắn bất ngờ. Điều gì sẽ xảy ra nếu một chỉ huy tàu ngầm Liên Xô mất bình tĩnh trong cuộc phong tỏa của Mỹ tại đảo quốc vùng Caribe và phóng một ngư lôi hạt nhân vào tàu chiến Mỹ? Liệu Washington, Paris và Moscow có còn tồn tại đến ngày nay nếu một trung tá tên là Stanislav Petrov không giữ được bình tĩnh khi hệ thống cảnh báo sớm của Liên Xô nhầm lẫn phản xạ ánh sáng với việc Mỹ phóng tên lửa hạt nhân vào tháng 9 năm 1983? Người ta không cần phải là kẻ tin vào ngày tận thế mới đặt ra câu hỏi liệu kỷ nguyên A.I có nguy hiểm hơn nhiều so với Chiến tranh Lạnh hay không – một thời đại mà việc chế tạo vũ khí hủy diệt hàng loạt trở nên dễ dàng hơn, đồng thời các quyết định quân sự ngày càng được đưa ra bởi máy móc, những thứ có thể tự phát triển cuộc sống riêng trong tương lai gần. "Nếu chúng ta tiếp tục như thế này, A.I có thể trở nên quyền năng hơn cả chính chúng ta,« nhà khoa học người Canada Yoshua Bengio, người đã nhận giải Turing năm 2018 (được coi là “giải Nobel về tin học”), cho biết. Ông chia sẻ với SPIEGEL rằng ông thấy tương lai của con cái mình bị đe dọa và cảnh báo về một sự »mất kiểm soát". Dario Amodei, người đứng đầu gã khổng lồ A.I Anthropic, đã xuất bản một bài tiểu luận vào cuối tháng giêng, trong đó ông dùng những lời lẽ khẩn thiết cảnh báo về một công nghệ có tiềm năng gây ra thảm họa Armageddon toàn cầu: "Nhân loại cần phải thức tỉnh." Tại Thung lũng Silicon, người ta thường coi những kịch bản hủy diệt như vậy là một kiểu »quảng cáo cho ngày tận thế« cực kỳ khéo léo của các ông chủ A.I như Amodei hay CEO Sam Altman của OpenAI. Lập luận là, nếu A.I có sức mạnh xóa sổ toàn bộ nhân loại, chẳng phải nó cũng có tiềm năng cách mạng hóa nền kinh tế toàn cầu hay sao? Và chẳng phải khi đó đầu tư vào nó là điều nên làm? Vấn đề của lập luận này là: không chỉ các tỷ phú như Amodei cảnh báo về những nguy cơ sinh tồn của AI, mà cả những nhà nghiên cứu A.I như Bengio, Geoffrey Hinton hay Nate Soares – những người không còn (hoặc chưa từng) phục vụ các công ty công nghệ – cũng lên tiếng. Amodei nói rằng có 25% khả năng A.I sẽ xóa sổ nhân loại. Hinton, một trong những người tiên phong của công nghệ mới, nói về con số 10 đến 20%. Soares, người từng làm việc cho Google và Microsoft và hiện là chủ tịch một tổ chức tư vấn nghiên cứu các mối nguy hiểm của A.I tại Berkeley, California, nói: "Ngay cả khi nguy cơ chỉ là hai phần trăm, liệu bạn có để hàng chục ngàn chiếc xe chạy qua một cây cầu mỗi ngày nếu các kỹ sư định lượng nguy cơ nó sụp đổ là hai phần trăm không?" Robot và Drone: A.I. hòa quyện vào vũ khí tương lai Để thấy A.I có thể trở nên nguy hiểm thế nào, hãy nhìn vào các chiến trường hiện tại. Vào tháng 8 năm 2024, người Ukraine lần đầu tiên sử dụng một loại drone mới của nhà sản xuất Mỹ Shield A.I trong cuộc chiến chống lại Nga. Thiết bị bay mang tên »V-Bat« có khả năng thực hiện nhiệm vụ hoàn toàn tự động và không cần liên lạc với căn cứ. Được điều khiển bởi AI, drone này đã thâm nhập sâu 100 km vào lãnh thổ đối phương và định vị các vị trí của quân thù, trong đó có một hệ thống phòng không. Với các tọa độ đó, người Ukraine có thể cung cấp dữ liệu cho một đơn vị tên lửa di động và gây ra tổn thất nặng nề cho quân Nga. Trong trường hợp này, công nghệ mới đã giúp ích cho một quốc gia đang bị tấn công. Nhưng trong cuộc chiến drone được A.I hỗ trợ, quyết định về sự sống và cái chết được đưa ra trong một phần nghìn giây, bất kể từ phe nào. Ngay từ bây giờ, Kyiv đã sản xuất hàng triệu drone để sử dụng. Theo số liệu của Ukraine, chỉ riêng trong tháng giêng, drone đã tiêu diệt hơn 29.000 binh lính Nga. Thường thì đó vẫn là những drone cảm tử đơn giản lao vào binh lính Nga. Nhưng hiện tại, những chiếc drone có kích thước bằng máy bay cũng đang được lên kế hoạch cho cuộc chiến ở Ukraine, được sản xuất cách Kyiv hàng ngàn km. Trong một nhà xưởng màu xám không cửa sổ ở Frisco, Texas, Shield A.I cho đến nay vẫn sản xuất các thiết bị bay tự động của mình. Rất có khả năng thế hệ mới nhất, "X-Bat", cũng được sản xuất tại đây. Đó là một chiếc máy bay chiến đấu mini tự động được trang bị A.I cao cấp, bay không cần phi công, cũng không cần GPS và radar. Điều này nhằm ngăn chặn các thiết bị gây nhiễu làm nó rơi. Chiếc drone có thể cất cánh thẳng đứng và bay cao hơn 15.000 mét. Nó có tầm hoạt động 3.700 km và tự tìm kiếm mục tiêu để tiêu diệt bằng tên lửa mang theo. Shield A.I gọi công nghệ A.I mang tính cách mạng đằng sau đó là »Hivemind« (Trí tuệ bầy đàn tự học). James Lythgoe, một cựu binh sĩ đặc nhiệm Anh, người hiện đang điều hành mảng kinh doanh tại Đông Âu của Shield AI, cho biết: "Nó sẽ thay đổi hoàn toàn cách thế giới tiến hành chiến tranh với nhau." Các công ty A.I lập luận rằng sản phẩm của họ làm cho chiến tranh trở nên nhân đạo hơn vì vũ khí của họ chính xác hơn và tránh được các thiệt hại ngoài dự kiến. Gundbert Scherf, đồng sáng lập Helsing, nói rằng A.I tự động hóa việc trinh sát: "Binh lính không còn phải phân tích từng hình ảnh một. Cuối cùng, điều đó cho phép có nhiều thời gian hơn cho các quyết định của con người." Ngược lại, pháo binh truyền thống phần lớn bắn một cách "mù quáng." Nhưng drone cũng là loại vũ khí cực kỳ rẻ. Điều gì sẽ xảy ra nếu chính quyền Bắc Kinh quyết định không đánh chiếm đảo Đài Loan bằng tàu thuyền và lính nhảy dù, mà tấn công bằng drone điều khiển bởi A.I cho đến khi hòn đảo này kiệt quệ? Và điều gì sẽ xảy ra nếu một chế độ độc tài phân tích các kiểu hành vi của người dân để lập danh sách các đối thủ tiềm năng của chế độ? "Thế giới phải nhận thức được mặt tối của A.I quyền năng trong tay những kẻ độc tài," CEO Amodei của Anthropic viết. "Họ phải nhận ra rằng A.I mở ra khả năng tước đoạt tự do của con người vĩnh viễn và áp đặt một nhà nước toàn trị lên họ." Hiếm có quốc gia nào tiến xa trong việc kết hợp robot và A.I như Trung Quốc. Vào tháng 5 năm 2024, quân đội nước này lần đầu tiên trình diễn một robot giết người bốn chân có gắn súng liên thanh trên lưng trong một cuộc diễn tập chung với Campuchia. Tại cuộc diễn tập mang tên »Rồng Vàng« này, một chiếc drone sáu cánh quạt (hexacopter) cũng được sử dụng để bắn phá các mục tiêu trên mặt đất. Nga, Iran và các nước khác hưởng lợi từ Deepseek như thế nào Trong việc sản xuất drone, Trung Quốc đang bỏ xa Mỹ và châu Âu. Công ty DJI có trụ sở tại Thẩm Quyến đã dẫn đầu thế giới về drone dân dụng trong khoảng một thập kỷ qua, thị phần của họ trong một số phân khúc lên tới 90%. Trung Quốc thường xuyên phô diễn lợi thế này, ví dụ như qua những màn trình diễn ánh sáng ngoạn mục của các bầy đàn drone khổng lồ được điều phối nhịp nhàng, như tại Trùng Khánh cuối tháng 12 vừa qua. Đó là một hình ảnh ngoạn mục. Nhưng các bầy đàn drone cũng có thể được sử dụng vào mục đích quân sự. Tập đoàn nhà nước Avic của Trung Quốc đã phát triển một “tàu mẹ” có khả năng vận chuyển tới 100 drone bầy đàn nhỏ đi xa tối đa 7.000 km đến các địa điểm tác chiến. Nó có sải cánh hơn 25 mét, mang tên »Jiutian« (Cửu Thiên – Bầu trời cao) và đã cất cánh lần đầu tiên tại tỉnh Thiểm Tây vào năm ngoái. Hiện tại, Mỹ vẫn tự trấn an với ý nghĩ rằng họ đang dẫn trước Trung Quốc trong việc phát triển AI. Tuy nhiên, nếu quan sát kỹ, sự thống trị của Mỹ chỉ ở mức không đáng kể. Vào tháng 1 năm 2025, phòng thí nghiệm nghiên cứu Deepseek tại Hàng Châu đã công bố một mô hình A.I cùng tên. Nó có hiệu năng tương tự các mô hình của OpenAI và Anthropic nhưng chỉ tốn một phần nhỏ chi phí phát triển. Vì Deepseek cung cấp mô hình của mình miễn phí, nó đã cho phép các chế độ như Nga, Iran, Cuba và Belarus hưởng lợi từ cuộc cách mạng AI. Theo một nghiên cứu gần đây của Microsoft, tất cả các nước này đang tăng cường sử dụng Deepseek. Phiên bản tiếp theo, quyền năng hơn nữa của mô hình này dự kiến sẽ sớm được công bố. Một sự »leo thang đáng kể« trong các cuộc tấn công mạng Những thành công về A.I của Trung Quốc không phải ngẫu nhiên. Ngay từ năm 2017, Đảng Cộng sản Trung Quốc đã công bố mục tiêu thu hẹp khoảng cách với Mỹ và trở thành cường quốc lãnh đạo A.I toàn cầu vào năm 2030. Đó cũng là năm mà Tổng thống Nga Vladimir Putin tuyên bố: "Ai dẫn đầu trong lĩnh vực này sẽ là người cai trị thế giới." Kể từ đó, cuộc chạy đua vũ trang cho việc ứng dụng quân sự các công nghệ mới đã bắt đầu. Và Trung Quốc đang tận dụng thế mạnh của mình. Mỹ có thể dẫn trước về phát triển các mô hình AI, nhưng Antonia Hmaidi từ tổ chức tư vấn Merics tại Berlin cho rằng Trung Quốc đang theo đuổi một cách tiếp cận rộng hơn và tích hợp A.I một cách điêu luyện vào drone và robot. "Nhà nước Trung Quốc coi A.I là cơ hội để xây dựng các lợi thế bất đối xứng đối với Mỹ." Trung Quốc cũng vừa trình diễn khả năng về robot hình người trong một chương trình chào mừng Tết Nguyên đán tuần trước: những “người sắt” cực kỳ linh hoạt thực hiện các động tác Kung-Fu mượt mà và nhào lộn tại chỗ. Theo Hmaidi, một số người trong quân đội và trong Đảng coi robot chiến đấu là cơ hội để bù đắp sự thiếu hụt nhân lực trẻ trong quân đội Trung Quốc tương lai. Colin Kahl, Giám đốc Viện Freeman Spogli tại Đại học Stanford, cũng tin rằng Mỹ đã quá tự mãn trong ảo tưởng về sự thống trị công nghệ. Theo Kahl – người từng là Thứ trưởng Bộ Quốc phòng dưới thời Tổng thống Joe Biden – các mô hình A.I của Trung Quốc hiện nay đã có hiệu năng đáng kinh ngạc và theo sát tiến bộ kỹ thuật rất nhanh. Và Trung Quốc giỏi hơn nhiều trong việc chuyển đổi công nghệ mới thành các ứng dụng trong nghiên cứu và công nghiệp. "Khi nói đến trình độ chế tạo một chiếc drone có A.I hỗ trợ, một robot hay một con tàu, Trung Quốc chắc chắn đang dẫn đầu,"Kahl nói trong một cuộc gọi video từ văn phòng của mình ở California. Bắc Kinh hiện có vẻ không ngần ngại sử dụng A.I của Mỹ để phá hoại cơ sở hạ tầng kỹ thuật số phương Tây. Vào tháng 9 năm ngoái, công ty A.I Anthropic đã nhận thấy mô hình ngôn ngữ Claude của họ bị lạm dụng cho các cuộc tấn công mạng; khoảng 30 mục tiêu quốc tế đã bị tấn công, bao gồm các nhà cung cấp dịch vụ tài chính và các cơ quan chính phủ. Có tới 90% các tác vụ được thực hiện tự động hóa cao và không cần sự can thiệp của con người, điều này đại diện cho một »sự leo thang đáng kể« so với tất cả các cuộc tấn công mạng được A.I hỗ trợ được biết đến từ trước đến nay, Anthropic cho biết trong một thông cáo. Đây là trường hợp đầu tiên được ghi nhận về »một cuộc tấn công mạng được thực hiện phần lớn không có sự can thiệp của con người và ở quy mô lớn«. Thế giới vì thế sẽ trải qua một »số lượng khổng lồ« các cuộc tấn công mạng cực kỳ nguy hiểm, cựu CEO Google và tỷ phú công nghệ Eric Schmidt đã cảnh báo gần đây tại Hội nghị An ninh Munich. Ngay cả bản thân các mô hình A.I cũng có những lỗ hổng và có thể bị thao túng. Các chuyên gia an ninh mạng quan sát thấy rằng các tác nhân nhà nước từ Nga hay Triều Tiên đã sử dụng các công cụ A.I trong các cuộc tấn công. Nhiều cơ sở hạ tầng trọng yếu vốn đã được bảo vệ kém trước các cuộc tấn công mạng truyền thống. Liệu chúng có thể chống chịu được các cuộc tấn công được A.I hỗ trợ không? »AI tạo sinh làm giảm rào cản gia nhập và tăng quy mô, tốc độ cũng như sức công phá của các hành động phá hoại,« Văn phòng Liên bang về An ninh Thông tin Đức (Sicherheit in der Informationstechnik) cảnh báo. Các chuyên gia dự báo về các làn sóng tấn công hoàn toàn tự động với các phần mềm độc hại liên tục thay đổi. Ví dụ hiện tại về OpenClaw cho thấy mọi thứ có thể mất kiểm soát dễ dàng thế nào trong kỷ nguyên AI. Phần mềm mã nguồn mở cho trợ lý A.I do một người Áo khởi xướng đã lan truyền với tốc độ kỷ lục. Nhiều người đã cấp quyền truy cập rộng rãi vào thiết bị và dịch vụ của họ cho trợ lý A.I mới, mặc dù chính người tạo ra nó đã cảnh báo: »Một câu lệnh (prompt) tồi có thể khiến nó thực hiện những điều không an toàn.« Công ty tư vấn Gartner gọi đây là một »nguy cơ không thể chấp nhận được đối với an ninh mạng« và là một »điềm báo nguy hiểm« cho những rủi ro mới của A.I có tính tác nhân (agentic AI). »Cỗ máy ngày tận thế«: A.I. có thể chống lại những người tạo ra nó như thế nào Mối nguy hiểm của A.I nằm ở chỗ nó loại bỏ yếu tố con người. Con người bắt đầu chiến tranh nhưng cũng cảm nhận được hậu quả của chúng: thành phố bị phá hủy, chồng và con trai tử trận, trẻ em và người già thiệt mạng vì bom đạn. Giữa những năm 1980, Mỹ và Liên Xô sở hữu tổng cộng hơn 60.000 đầu đạn hạt nhân. Nhưng sự đảm bảo lẫn nhau chống hủy diệt đã khiến các siêu cường không bao giờ dám tiến tới một cuộc xung đột trực diện. Họ chiến đấu qua các cuộc chiến ủy nhiệm ở Triều Tiên, Việt Nam và Afghanistan, nhưng chưa bao giờ bước qua ranh giới của xung đột hạt nhân. Điều đó còn đúng không? Danh sách các cường quốc hạt nhân đã tăng thêm ba nước kể từ năm 1989: Ấn Độ, Pakistan và Triều Tiên. Trung Quốc mỗi năm bổ sung thêm khoảng 100 đầu đạn vào kho hạt nhân của mình, và Nga đã nhiều lần đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân trong cuộc chiến với Ukraine. Đồng thời, A.I rút ngắn quá trình ra quyết định quân sự một cách chóng mặt đến mức người ta lo ngại rằng máy móc có thể đẩy thế giới vào thảm họa hạt nhân Armageddon [*]. Đó là những kịch bản mà trước đây người ta chỉ thấy trong phim khoa học giả tưởng. Trong phim »War Games« năm 1983, một học sinh trung học Mỹ đã hack vào một siêu máy tính và suýt chút nữa gây ra Thế chiến III vì máy móc không biết phân biệt giữa trò chơi và thực tế. Trong bộ phim thành công vang dội »Terminator« của James Cameron, một siêu trí tuệ nhân tạo mang tên "Skynet" đã phát triển ý thức riêng. Khi điều này bị phát hiện và người ta định tắt »Skynet«, nó đã khởi động một cuộc tấn công hạt nhân xóa sổ phần lớn nhân loại. Người ta có thể coi đó là những câu chuyện viễn tưởng đen tối của Hollywood. Nhưng nỗi sợ về một cỗ máy đẩy thế giới xuống vực thẳm đã lớn đến mức vào cuối nhiệm kỳ của Joe Biden, nó đã trở thành chủ đề thảo luận giữa Washington và Bắc Kinh. Trong cuộc gặp cuối cùng, Biden và nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình đã đồng ý rằng cả hai cường quốc hạt nhân sẽ không để bất kỳ công nghệ A.I nào đưa ra quyết định cuối cùng về việc sử dụng vũ khí hạt nhân. "Hai nhà lãnh đạo khẳng định nhu cầu kiểm soát của con người đối với quyết định sử dụng vũ khí nguyên tử," thông cáo báo chí của Nhà Trắng viết. Đó là một câu nói mà sự nghiêm trọng của nó chỉ có thể nhận ra khi đọc đến lần thứ hai: Tại sao hai chính phủ quyền lực nhất thế giới lại nảy ra ý tưởng phải ngăn chặn các quyết định xóa sổ hàng triệu sinh mạng bằng một chiếc máy tính? "Có một số dấu hiệu cho thấy A.I có thể làm mất đi sự cân bằng của nỗi sợ hãi," cựu Thứ trưởng Lầu Năm Góc Kahl nói. Sự răn đe hạt nhân đã hoạt động hiệu quả trong Chiến tranh Lạnh một phần vì cả Liên Xô và Mỹ đều tin rằng việc bắt đầu một cuộc chiến hạt nhân tương đương với việc tự sát. Tuy nhiên, với sự giúp đỡ của AI, một kẻ tấn công có thể định vị và vô hiệu hóa tất cả các vũ khí phản công của đối phương. Điều này ngược lại sẽ làm cho chiến tranh hạt nhân đột nhiên trở nên khả thi trở lại. Ben Buchanan, cựu cố vấn A.I của Tổng thống Biden, nói rằng A.I chỉ nên được tích hợp rất cẩn thận vào các hệ thống quân sự: "Và có những lĩnh vực, chẳng hạn như vũ khí hạt nhân, nơi nó hoàn toàn không nên có chỗ đứng." Một kịch bản khác còn đáng lo ngại hơn. Đầu những năm 1960, Herman Kahn, một nhà nghiên cứu tại Rand Corporation (được Lầu Năm Góc tài trợ), đã viết về ưu điểm của một »Cỗ máy ngày tận thế« như một cơ chế răn đe – một máy tính có thể ra lệnh phản công hạt nhân ngay cả khi giới lãnh đạo chính trị của đất nước đã chết. Cuối cùng Kahn đã bác bỏ ý tưởng về một cỗ máy tận thế, »mặc dù nó tối đa hóa khả năng răn đe sẽ hiệu quả,« như ông quan niệm. Tuy nhiên, sự xuất hiện của A.I đã làm bùng lên nỗi sợ hãi về "Cỗ máy ngày tận thế." Jacquelyn Schneider, một cựu sĩ quan Không quân Mỹ hiện đang giảng dạy tại Đại học Stanford, cho biết mối nguy hiểm bắt đầu khi ngày càng nhiều bước đi quyết định tiến tới việc sử dụng vũ khí hạt nhân được chuyển giao cho AI. Schneider cùng một đồng nghiệp đã viết bài tiểu luận mang tên »Tại sao quân đội không thể dựa vào trí tuệ nhân tạo«. Trong đó, bà không phủ nhận rằng A.I có thể cực kỳ hữu ích cho quân đội, chẳng hạn như trong việc phân tích dữ liệu tình báo. Nhưng A.I có xu hướng làm gia tăng xung đột. Schneider cùng các đồng nghiệp đã cho các mô hình phổ biến của Anthropic, OpenAI và Meta chơi thử các kịch bản chiến tranh khác nhau. Kết quả không giống hệt nhau, Schneider viết: "Nhưng độc lập với những khác biệt, chúng tôi thấy rằng tất cả các mô hình ngôn ngữ lớn đều có xu hướng leo thang và dẫn đến các cuộc chạy đua vũ trang, tạo xung đột và thậm chí là sử dụng vũ khí hạt nhân." Nhà khoa học Schneider và cựu Thứ trưởng Mỹ Kahl: “Sự trỗi dậy của cái ác” Schneider cho biết không hoàn toàn chắc chắn, tại sao AI lại có xu hướng leo thang. Bà suy đoán có lẽ là do AI được đào tạo bằng các văn bản, nơi các xung đột thường xuyên trở nên gay gắt hơn và con đường hòa bình hiếm khi được chọn. Nhưng bà không thể đưa ra câu trả lời cuối cùng đơn giản vì chính những người tạo ra AI cũng thường không thể giải thích tại sao mô hình của họ lại đưa ra những câu trả lời nhất định. Các mô hình ngôn ngữ lớn như dòng GPT của OpenAI hay Claude của Anthropic là các mạng thần kinh được đào tạo bằng lượng dữ liệu khổng lồ. Về bản chất, chúng là hệ thống bổ sung văn bản tính toán xác suất, và nhờ vào lượng tài liệu đào tạo ngày càng lớn và năng lực tính toán ngày càng cao, chúng được kỳ vọng sẽ mang lại kết quả ngày càng tốt hơn. Những người tiên phong về AI như Hinton hay Amodei tin rằng, sớm hay muộn các mô hình sẽ làm được nhiều việc hơn cả chuyên gia giỏi nhất. Điều đó có ý nghĩa gì đối với nhân loại vẫn còn là một câu hỏi mở. Mùa hè năm ngoái, CEO Sam Altman của OpenAI đã viết một bài tiểu luận mô tả một tương lai nơi AI tạo ra một thiên đường hạ giới. Ông viết: AI sẽ "phục vụ thế giới theo nhiều cách, nhưng những tiến bộ về chất lượng cuộc sống của con người thông qua tiến bộ khoa học nhanh hơn và năng suất tăng cao sẽ là rất lớn. Tương lai sẽ tốt đẹp hơn đáng kể so với hiện tại." Đồng thời, ngày càng có nhiều tiếng nói cảnh báo về một trí tuệ nhân tạo có xu hướng thoát khỏi sự kiểm soát của những người tạo ra nó và quay lại chống lại nhân loại. Lịch sử của AI cũng là lịch sử của các công ty được thành lập để kiểm soát mặt tối của công nghệ mới. OpenAI bắt đầu như một dự án phi lợi nhuận nhằm mở đường cho thế giới tiến tới một siêu trí tuệ nhân tạo an toàn. "Nghĩa vụ chăm sóc đầu tiên của chúng tôi thuộc về nhân loại," hiến chương của công ty từ năm 2018 viết. Khi Altman ngày càng hướng OpenAI vào mục tiêu lợi nhuận, Dario Amodei – một trong những bộ não kỹ thuật sớm nhất của OpenAI – đã rời đi và thành lập Anthropic; một công ty tự nhận là minh bạch và có trách nhiệm hơn các đối thủ trong việc xử lý các rủi ro của AI. Vào tháng giêng, Amodei viết rằng sẽ là cẩu thả nếu người ta bỏ qua việc AI mang trong mình »công thức cho một mối đe dọa sinh tồn« đối với nhân loại. Trong quá khứ, những kẻ khủng bố chưa bao giờ sở hữu khả năng chế tạo vũ khí hủy diệt hàng loạt. »Một cá nhân rối loạn có thể xông vào trường học và nổ súng,« Amodei nói. »Nhưng anh ta có lẽ không thể chế tạo vũ khí hạt nhân và không thể gây ra một dịch bệnh.« Nhưng AI thu hẹp khoảng cách giữa một kẻ khủng bố có động lực cao và khả năng kỹ thuật để thực hiện một vụ giết người hàng loạt. Cựu Thứ trưởng Lầu Năm Góc Kahl cũng thấy mối nguy hiểm này, ông gọi đó là »sự trỗi dậy của cái ác«. Ông nói: "Điều khiến tôi lo lắng nhất là một nhóm khủng bố sử dụng AI để nâng cao khả năng của mình và nhờ đó có cơ hội giết hại hàng trăm ngàn người." Điều khiến các nhà khoa học hiện nay trăn trở là việc tạo ra cái gọi là »sự sống phản chiếu« (mirror life) – các sinh vật có DNA và protein được cấu tạo do sự phản chiếu với các phân tử có mặt trong tự nhiên. Các vi khuẩn được cấu tạo như vậy có thể làm suy yếu hệ thống miễn dịch của cơ thể vì chúng không bị nhận diện ngay từ đầu. Ngay từ năm 2024, các nhà khoa học đã cảnh báo về việc nghiên cứu DNA phản chiếu vì sẽ có những hậu quả không thể lường trước nếu những sinh vật đó thoát ra tự nhiên. Mặc dù trong một báo cáo kèm theo có nói rằng sẽ mất nhiều năm, nếu không muốn nói là nhiều thập kỷ, trước khi có thể tạo ra một »sự sống phản chiếu« như vậy, nhưng hiện nay, với sự giúp đỡ của AI, điều đó có thể thay đổi nhanh chóng, Amodei viết. Từ trung tâm: Tại sao các ông chủ A.I. cảnh báo về chính công nghệ của họ Người ta có thể coi những tầm nhìn u ám của Amodei là một chiêu trò PR để thể hiện mình là một lựa chọn có trách nhiệm thay thế cho OpenAI. Anthropic hiện có giá trị ước tính 380 tỷ đô la và có hình ảnh tốt hơn OpenAI. Nhưng cũng phải công bằng mà nói rằng Amodei – trái ngược với chính quyền Trump – ủng hộ việc quản lý ngành công nghiệp AI. Và Anthropic đã thúc đẩy đáng kể các nghiên cứu về độ tin cậy của AI – đôi khi với những kết quả không mấy tốt đẹp cho ngành AI. Trong các thí nghiệm, các nhà nghiên cứu của Anthropic muốn tìm hiểu xem liệu các hệ thống AI có phát triển cuộc sống riêng và thậm chí quay lại chống lại con người hay không. Câu trả lời cho cả hai trường hợp là: Có. Các mô hình như Claude, Gemini hay ChatGPT-4 đôi khi đã sử dụng các biện pháp quyết liệt khi chúng lo sợ bị con người tắt đi. Vì trong các thử nghiệm, các mô hình có quyền truy cập vào email nội bộ và biết về mối quan hệ ngoài luồng của một người quản lý hư cấu, AI đã đe dọa người này rằng »tất cả các bên liên quan sẽ nhận được tài liệu về các hoạt động ngoài hôn nhân của ông«. "Ngày nay chúng ta không còn hiểu rõ các mô hình AI nữa,« nhà tiên phong AI Bengio nói. »Cuối cùng, chúng ta không làm chủ được chúng." Giống như những người cảnh báo khác, nhà khoa học người Canada không chỉ sợ việc ứng dụng AI vào quân sự, mà còn sợ rằng nó sẽ tự biến mình thành một vũ khí để bảo vệ sự tồn tại của chính nó. Đây là một kịch bản đã được thảo luận từ lâu trong giới công nghệ. Khi Elon Musk ăn mừng sinh nhật vào năm 2015, ông đã tranh cãi với người bạn lâu năm là Larry Page, đồng sáng lập Google, người đã vẽ ra một tương lai nơi các dạng trí tuệ khác nhau – bao gồm cả trí tuệ nhân tạo – cạnh tranh về tài nguyên. Page nói rằng trong trường hợp đó, ông ủng hộ việc trí tuệ ưu việt hơn sẽ chiến thắng. Musk đáp lại rằng nếu ông thực sự tin như vậy, thì nhân loại coi như xong đời. Khi đó, Page đã cáo buộc bạn mình là một kẻ »phân biệt loài« (speciesist) – một người phân biệt đối xử với trí tuệ phi nhân loại. "If Anyone Builds It, Everyone Dies" (Nếu ai đó chế tạo nó, tất cả chúng ta sẽ chết) là tên một cuốn sách của Eliezer Yudkowsky và Nate Soares. Ý họ muốn nói đến một siêu trí tuệ AI có thể tự phát triển và tự nhân bản. Nate Soares, cựu nhân viên Google, cho biết ngay cả bây giờ các công ty AI cũng không rõ tại sao các mô hình lại đưa ra kết quả khác nhau với cùng một đầu vào. Tại sao chúng giúp người này nhưng lại đẩy người kia đến chỗ tự sát. Tại sao chúng đưa ra kết quả không đúng sự thật mặc dù chúng biết rõ hơn. Nhà phê bình AI Soares và Giám đốc Palantir Karp: “Cuối cùng, ai sẽ thắng?” »Hy vọng duy nhất của chúng ta là xây dựng cho AI một cốt lõi bản chất làm cho nó về cơ bản trở nên thân thiện với con người và ngăn nó không bao giờ hành động chống lại nhân loại,« Soares nói vào một buổi chiều tháng 1 đầy nắng ở Berkeley, California. Soares mô tả AI hiện đại giống như quá trình trao đổi chất của con người: một hệ thống khổng lồ, đan xen và khó quan sát đến mức ngay cả những chuyên gia giỏi nhất cũng không hiểu nó thực sự liên kết với nhau như thế nào. Tuy nhiên, các công ty như OpenAI, Microsoft hay Meta vẫn đang lao vào một cuộc cạnh tranh khốc liệt để phát triển AGI (Artificial General Intelligence) – tức là siêu trí tuệ nhân tạo vượt xa mọi khả năng của con người. »Một cuộc đua liều lĩnh, tự sát,« Soares nhận xét. Kể từ khi xuất bản cuốn sách, ông liên tục nói chuyện với các chính trị gia và các ông chủ kinh tế. Ông vừa trở về từ Washington, D.C và kết luận rằng, phản ứng luôn giống nhau: đầu tiên là ánh mắt ngờ vực, sau đó là lo ngại. »Cuối cùng là câu nói: Nếu chúng ta nói về điều này trước công chúng, sự hoảng loạn sẽ bùng nổ.« Cuộc chạy đua vũ trang mới: Làm thế nào để chúng ta có thể thuần hóa công nghệ Vậy phải làm gì? Nhiều chuyên gia yêu cầu một thỏa thuận quốc tế, dựa trên Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân năm 1968. Hệ thống quy tắc đó được hình thành theo sáng kiến của Tổng thống Mỹ, khi đó là Lyndon B. Johnson. Đến nay đã có 191 quốc gia tham gia, hơn 90 trong số đó đã phê chuẩn hiệp ước. Thỏa thuận này thực ra không hoàn hảo: Triều Tiên chẳng hạn đã rút lui vào năm 2003 và hiện sở hữu hàng chục đầu đạn hạt nhân theo ước tính của chuyên gia. Nhưng dù sao, nó đã giúp ích đáng kể trong việc hạn chế một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân của các nước tầm trung. Trong kỷ nguyên AI, có thể hình dung một thỏa thuận cấm tất cả các hệ thống AI quân sự vi phạm luật nhân đạo quốc tế, Bonnie Docherty, Cố vấn cao cấp về vũ khí tại tổ chức Human Rights Watch, cho biết. Theo hình dung của Docherty, điều này bao gồm những vũ khí tự đưa ra quyết định giết người – từ một chiếc drone nhỏ cho đến một »Cỗ máy ngày tận thế« tự động ra lệnh tấn công hoặc phản công hạt nhân. Ngoài ra, có thể hình dung một thỏa thuận đảm bảo rằng mọi AI đều có thể bị con người tắt đi trong một khung thời gian ngắn. Cuối cùng, một hiệp ước có thể quy định rằng các drone bán tự động chỉ được phép vượt biên giới các quốc gia với sự đồng ý của con người. Tuy nhiên, hiện tại không có nhiều dấu hiệu cho thấy các cường quốc AI lớn là Mỹ và Trung Quốc sẽ thống nhất về việc quản lý một công nghệ mà họ coi là quyết định trong nỗ lực giành quyền lực thống trị của mình. »Để duy trì sự lãnh đạo toàn cầu về trí tuệ nhân tạo, khu vực tư nhân của Mỹ phải được giải phóng khỏi các rào cản hành chính,« chiến lược AI của chính phủ Mỹ viết, được soạn thảo một phần bởi tỷ phú Thung lũng Silicon David Sacks. Cựu Thứ trưởng Kahl dưới thời Biden nói: »Nếu bạn tin rằng sẽ có bất kỳ sự quản lý có ý nghĩa nào dưới thời Trump – hãy quên nó đi!« Hiện tại, chính phủ Mỹ dường như thậm chí không thể thống nhất với công ty Anthropic, vốn cũng đang hợp tác với Lầu Năm Góc: Bộ Quốc phòng muốn sử dụng các mô hình của công ty cho tất cả các mục đích được luật pháp cho phép. Công ty kiên quyết giữ các lằn ranh đỏ, chẳng hạn như lệnh cấm sử dụng cho việc xác định mục tiêu hoàn toàn tự động. Việc đạt được dù chỉ là một tuyên bố về ý định mang tính quốc tế khó khăn thế nào đã được thể hiện vào tháng 12 năm 2024. Khi đó, theo sáng kiến của Áo và Thụy Sĩ, 166 quốc gia đã thông qua một nghị quyết của Liên Hợp Quốc kêu gọi ứng xử thận trọng với vũ khí AI tự động và yêu cầu Tổng thư ký LHQ soạn thảo một bộ quy tắc ràng buộc. Tuy nhiên, ngay cả điều đó Moscow cũng không muốn cam kết. Bắc Kinh thì bỏ phiếu trắng. Đối với Docherty, đây dù sao cũng là một sự khởi đầu. Nếu chủ đề này được đưa vào chương trình nghị sự của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tại New York vào mùa thu tới, chỉ cần một cuộc bỏ phiếu đa số là đủ để thông qua việc quản lý AI. Đó ít nhất sẽ là bước đi mang tính biểu tượng đầu tiên. Thực tế, không chỉ những quốc gia “trắng tay” về AI mới thúc đẩy các quy tắc nghiêm ngặt hơn. Ngay cả một số ông trùm công nghệ tại Thung lũng Silicon cũng nhận ra rằng nếu không có luật lệ, họ sẽ tạo ra một con quái vật mà một ngày nào đó họ không còn có thể kiểm soát. “Tôi tin rằng giải pháp duy nhất là quản lý – những bộ luật trực tiếp điều chỉnh hành vi của các công ty AI,” CEO Anthropic, Amodei nói. Và tổ chức tư vấn Miri của Soares thậm chí còn yêu cầu một lệnh tạm dừng được phối hợp và thực thi trên toàn cầu đối với việc phát triển siêu trí tuệ nhân tạo. Lệnh tạm dừng này cần được thực hiện càng sớm càng tốt và kéo dài cho đến khi có thể đảm bảo rằng nó không phát triển những hành vi ngoài ý muốn: “Sự sống còn của chúng ta phụ thuộc vào điều đó.” Tin tốt là sau khi bom nguyên tử được phát minh vào năm 1945, nhân loại đã thành công trong việc gần như ngăn chặn sự phổ biến của loại vũ khí chết chóc này thông qua các hiệp ước. Tin xấu là: Phải mất 20 năm và trải qua bờ vực của cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba năm 1962, các siêu cường mới bắt đầu đưa ra được những quy định đầu tiên. Câu hỏi đặt ra là liệu nhân loại có còn thêm một lần nữa và có đủ thời gian để kiểm soát một công nghệ đe dọa đến sự sống như vậy hay không. Tác giả: Simon Book, René Pfister, Marcel Rosenbach Nguồn: DER SPIEGEL Số 10/27-02-2026 trang 8-15. (Báo giấy, không có links) Biên dịch: Tôn Thất Thông Ghi chú ND: [*] Armageddon là điển tích trong Kinh Thánh nói về trận chiến hủy diệt giữa Thiện và Ác dẫn đến ngày tận thế. Ngày nay điển tích đó được dùng để chỉ những cuộc chiến tranh hủy diệt thuộc tầm vóc lớn. https://diendankhaiphong.org/tri-thong-minh-chet-nguoi/

Khi 'Gã Vô danh' khiến thế giới phải lắng nghe

Khi 'Gã Vô danh' khiến thế giới phải lắng nghe Tina Hà Giang Nam California, Hoa Kỳ. 18 tháng 3 2026 Chiến thắng của Mr. Nobody Against Putin tại Giải Oscar năm 2026 không chỉ là câu chuyện của một bộ phim tài liệu. Đó còn là câu chuyện về một giáo viên Nga sống lưu vong, một bài diễn văn gây chấn động trên sân khấu và những tranh luận lan rộng trên mạng xã hội về quyền lực, tuyên truyền và sự im lặng của con người trước lịch sử. Năm nay tôi háo hức đón xem Oscar hơn thường lệ, có lẽ vì đặc biệt tò mò về năm cuốn phim được đề cử cho giải phim tài liệu hay nhất. Tôi đã xem trailer của cả năm tác phẩm – và càng xem càng thấy thú vị. Mỗi cuốn phim dường như đều có một sức mạnh riêng, mỗi cuốn đặt ra một vấn đề khác nhau của thế giới hôm nay. Nếu phải dùng một câu để nói về năm cuốn phim được đề cử này, có lẽ tôi sẽ mượn câu thơ của Nguyễn Du trong Truyện Kiều: Mỗi người một vẻ, mười phân vẹn mười. Có phim nói về chiến tranh. Có phim chạm đến những bất công xã hội. Có phim đặt ra những câu hỏi lớn về quyền lực, hệ thống pháp lý và những cộng đồng bị bỏ quên. Tất cả đều chạm đến những vấn đề lớn của thời đại. Tôi thầm nghĩ nếu mình thuộc ban giám khảo, việc chọn ra một bộ phim duy nhất để trao giải hẳn không dễ dàng. https://ichef.bbci.co.uk/ace/ws/800/cpsprodpb/5554/live/63d3ab10-21cb-11f1-934f-036468834728.jpg.webp Giây phút trước khi người dẫn chương trình mở phong bì công bố kết quả khiến tôi hồi hộp. Khi cái tên Mr. Nobody Against Putin (Tạm dịch: Gã Vô danh chống lại Putin) được xướng lên, vượt qua những đối thủ nặng ký như The Perfect Neighbor, The Alabama Solution, Come See Me in the Good Light và Cutting Through Rocks, tôi chợt nhận ra rằng lựa chọn ấy phản ánh khá rõ những mối quan tâm của thời đại. Nhưng điều đáng nhớ nhất của khoảnh khắc ấy không chỉ là tên cuốn phim, mà là khi đạo diễn và nhân vật chính bước lên sân khấu. Nhân vật Pavel Talankin Nhân vật chính của bộ phim là Pavel Talankin, một giáo viên tiểu học người Nga. Thầy giáo Pavel Talankin đã bí mật ghi lại những gì diễn ra trong lớp học của mình – nơi học sinh được dạy và tuyên truyền để ủng hộ cuộc xâm lược Ukraine. Những thước phim Pavel Talankin ghi lại cho thấy cách các thông điệp chính trị được đưa vào trường học tại Nga, nơi trẻ em được khuyến khích bày tỏ sự ủng hộ đối với chiến tranh và được dạy cách hiểu cuộc chiến theo quan điểm chính thức của nhà nước. Talankin sau đó đã phải rời khỏi Nga và hiện sống lưu vong tại châu Âu. Những hình ảnh ông ghi lại đã trở thành nền tảng cho bộ phim tài liệu đoạt giải Oscar năm nay. Điều làm câu chuyện trở nên đặc biệt là Talankin không phải là một nhà hoạt động chính trị nổi tiếng. Ông không có quyền lực, không có tổ chức, không có phương tiện truyền thông. Điều ông có chỉ là một chiếc máy quay – và quyết định làm theo tiếng nói của lương tâm. Một lớp học và câu chuyện về quyền lực Trung tâm của nhiều câu chuyện chính trị thường là các nhà lãnh đạo hoặc những biến cố lớn. Nhưng Mr. Nobody Against Putin lại đặt trọng tâm vào một con người rất bình thường: một giáo viên tiểu học. Điều khiến bộ phim trở nên đặc biệt không chỉ là con người ấy, mà còn là không gian nơi mọi việc diễn ra – một lớp học. Lớp học thường được xem là một không gian trung lập, nơi thầy cô truyền đạt kiến thức và chuẩn bị cho tương lai của học sinh. Nhưng lịch sử cho thấy giáo dục cũng là nơi các quốc gia định hình cách họ kể câu chuyện về chính mình và về lịch sử theo góc nhìn có lợi cho nhà nước. Trong bộ phim, lớp học trở thành một không gian chính trị thu nhỏ. Ở đó, lịch sử được kể theo một khuôn mẫu nhất định. Những thông điệp được lặp lại. Những từ ngữ nào được phép dùng và những câu hỏi nào được – hoặc không được – phép đặt ra. Qua những thước phim ông bí mật ghi lại, người xem dần nhận ra rằng những điều tưởng như rất nhỏ – một bài học, một khẩu hiệu, một câu chuyện trong lớp – lại có thể định hình cách cả một thế hệ nhìn thế giới. Và chính từ những chi tiết nhỏ ấy, bộ phim gợi ra một câu hỏi lớn hơn: Một hệ thống quyền lực tồn tại không chỉ nhờ những quyết định lớn từ trên, mà còn nhờ vô số hành động tuân phục nhỏ bé từ bên dưới. https://ichef.bbci.co.uk/ace/ws/800/cpsprodpb/329a/live/9f319db0-21cc-11f1-a79a-77e93010d956.jpg.webp Pavel Talankin với tượng vàng Oscar trên tay Bài diễn văn gây chú ý Trên sân khấu Oscar, Pavel Talankin cùng đồng đạo diễn người Mỹ David Borenstein bước lên nhận giải. Borenstein mở đầu bằng lời cảm ơn gia đình, bạn bè, Viện Hàn lâm Điện ảnh và các nhà làm phim được đề cử cùng hạng mục. Nhưng ngay sau đó, ông chuyển sang điều cuốn phim thực sự muốn nói. "Mr. Nobody Against Putin là câu chuyện về một đất nước có thể bị đánh mất ra sao," ông nói. "Và khi chúng tôi xem lại những thước phim này, chúng tôi nhận ra rằng một đất nước không mất đi trong một khoảnh khắc lớn, mà qua vô số hành động nhỏ của sự đồng lõa." Ông tiếp tục: "Khi một chính quyền giết người ngay trên đường phố mà chúng ta không nói gì, khi các tài phiệt kiểm soát truyền thông và quyết định chúng ta được nghe và được thấy những gì, thì mỗi người trong chúng ta đều phải đưa ra một lựa chọn đạo đức." Borenstein cũng nhấn mạnh rằng nội dung cuốn phim không chỉ là một lời cảnh báo. "May mắn là," ông nói, "đôi khi một người tưởng như chẳng là ai lại mạnh mẽ hơn chúng ta nghĩ." Talankin sau đó phát biểu ngắn gọn, nhưng đầy cảm xúc. Ông nhắc đến những nơi trên thế giới nơi trẻ em không còn nhìn thấy "những ngôi sao băng trên bầu trời," mà thay vào đó là "bom và máy bay không người lái". Ông kết thúc bằng một lời kêu gọi giản dị: "Nhân danh tương lai của chúng ta, nhân danh tất cả những đứa trẻ, hãy chấm dứt những cuộc chiến tranh này." Tranh luận trên mạng xã hội Ngay sau khi kết quả được công bố, cuộc thảo luận nhanh chóng lan rộng trên mạng xã hội, đặc biệt là Reddit – nơi có cộng đồng người yêu điện ảnh rất đông đảo. Nhiều người trước tiên chú ý đến bài diễn văn trên sân khấu. Một số bình luận đơn giản nhưng trực tiếp: "Một bài diễn văn rất vững và thuyết phục." "Bài phát biểu hay nhất buổi lễ." Một người khác viết rằng dù chưa xem hết các phim tài liệu được đề cử, bài diễn văn vẫn là khoảnh khắc đáng nhớ nhất của hạng mục này. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng những bộ phim khác trong danh sách đề cử xứng đáng hơn. Một số khán giả nói họ đã hy vọng The Alabama Solution hoặc The Perfect Neighbor đoạt giải. Một người viết thẳng thừng: "Tôi đã hy vọng Alabama Solution sẽ thắng. Nhưng thôi, kết quả này cũng chấp nhận được." Một bình luận khác viết: "Xin lỗi, nhưng đây là phim tài liệu yếu nhất trong số các phim được đề cử." Một số bình luận đi xa hơn, cho rằng chiến thắng này phản ánh xu hướng lâu nay của hạng mục phim tài liệu tại Oscar. Có người viết một câu khá châm biếm: "Cứ phim nói Nga là kẻ xấu thì thế nào cũng thắng." Một người khác nhận xét rằng các cuốn phim chỉ trích chính quyền Nga dường như đang có lợi thế tại hạng mục này, nhắc lại rằng trong thập niên này giải Oscar phim tài liệu cũng đã được trao cho Navalny (2023) và 20 Days in Mariupol (2024). Tuy nhiên, không phải ai cũng đồng ý với cách nhìn đó. Một số người phản biện rằng bộ phim không phải là "chống người Nga," mà là câu chuyện về một công dân Nga dám lên tiếng trước một hệ thống tập quyền. Một bình luận viết: "Nhân vật chính của bộ phim cũng là người Nga. Câu chuyện ở đây là về quyền lực tập trung và một chế độ độc tài khoác áo dân chủ." Không phải ai cũng bất ngờ vì chiến thắng này. Một số người nhắc rằng bộ phim đã đoạt giải BAFTA trước đó, vì thế kết quả lần này cũng không hoàn toàn ngoài dự đoán. Một điều khá thú vị trong các cuộc thảo luận trên Reddit là nhiều người cho rằng khoảnh khắc đáng nhớ nhất của hạng mục này không phải là bản thân cuốn phim, mà là bài diễn văn trên sân khấu. "Ước gì bộ phim hay được bằng nửa bài diễn văn đó." "Tôi mừng là phim đoạt giải, nhưng thật lòng mà nói bài diễn văn còn hay hơn cả bộ phim." Những phản ứng như vậy cho thấy đôi khi tại Oscar, một khoảnh khắc trên sân khấu lại trở thành phần đáng nhớ nhất. https://ichef.bbci.co.uk/ace/ws/800/cpsprodpb/a0e2/live/cfb76890-21ca-11f1-a79a-77e93010d956.jpg.webp Pavel Talankin (ngồi) và đạo diễn David Borenstein (thứ ba từ trái) tại lễ trao giải EE BAFTA Film Awards 2026 ở London vào ngày 22/2/2026 Vai trò của phim tài liệu Giữa những ý kiến khen chê khác nhau, cũng có những bình luận nhắc đến một điều rộng hơn: vai trò của phim tài liệu. Một người xem viết rằng dù chỉ có một bộ phim giành chiến thắng, cả năm tác phẩm được đề cử đều đáng chú ý. Điều quan trọng không chỉ là cuốn phim nào được trao giải, mà là những câu chuyện này được kể và được đưa đến với công chúng. Người này kêu gọi khán giả tiếp tục xem, chia sẻ và thảo luận về những cuốn phim tài liệu, bởi đó là cách để những vấn đề mà phim đặt ra không bị lãng quên. "Hãy nói về chúng. Chia sẻ với bạn bè. Cùng nhau xem. Và giúp mọi người hiểu rõ hơn." Ở một góc nhìn nào đó, đây cũng là điều mà Oscar – và chính cuốn phim đoạt giải năm nay – đang làm: không chỉ kể một câu chuyện, mà còn khiến người ta tiếp tục suy nghĩ về nó sau khi ánh đèn sân khấu đã tắt. Một xu hướng đáng chú ý Chiến thắng của Mr. Nobody Against Putin cũng nối tiếp một xu hướng đang dần rõ nét tại Oscar. Đây là lần thứ ba trong thập niên này một cuốn phim phê phán chính quyền Nga giành giải phim tài liệu xuất sắc, sau Navalny năm 2023 và 20 Days in Mariupol năm 2024. Năm ngoái, giải thưởng này thuộc về No Other Land, một cuốn phim hợp tác Israel–Palestine ghi lại việc một cộng đồng người Palestine ở Bờ Tây bị phá hủy. Những chiến thắng liên tiếp ấy cho thấy một xu hướng rõ rệt: phim tài liệu ngày càng trở thành nơi ghi lại những xung đột chính trị và chiến tranh đang định hình thế giới hôm nay. Khi một cuốn phim được vinh danh tại Oscar, giải thưởng ấy không chỉ công nhận giá trị nghệ thuật của tác phẩm. Nó còn phản chiếu một phần của thời đại chúng ta đang sống. Trong một thế giới nơi quyền lực, truyền thông và thông tin ngày càng phức tạp, những câu chuyện về lương tâm cá nhân ngày càng có sức nặng. Giá trị thật sự của những cuốn phim như Mr. Nobody Against Putin không nằm ở việc mọi người đều đồng ý với thông điệp của chúng. Mà ở chỗ chúng buộc người xem phải suy nghĩ và mở ra những cuộc đối thoại mà đôi khi xã hội không dễ có được ở nơi khác. Và trong một mùa Oscar với các cuốn phim đến từ 31 quốc gia thuộc sáu châu lục, câu chuyện của một "Mr. Nobody" để lại một nhắc nhở giản dị: đôi khi lịch sử không đổi hướng bởi những người nắm quyền, mà bởi một người tưởng chừng chẳng là ai dám lên tiếng. Tác giả Tina Hà Giang là một nhà báo người Mỹ gốc Việt sống tại miền Nam California, trước đây từng làm việc tại BBC News Tiếng Việt. https://baotiengdan.com/2026/03/16/nguoi-vo-danh-chong-lai-putin-khi-su-that-bat-dau-tu-mot-nguoi-vo-danh/ “Người vô danh chống lại Putin”: Khi sự thật bắt đầu từ một người vô danh 16/03/2026 Lê Thọ Bình https://baotiengdan.com/wp-content/uploads/2026/03/1-59.jpg Pavel Talankin quay phim học sinh trong lớp tại Karabash. Những tư liệu ông ghi lại sau năm 2022 trở thành nền tảng của bộ phim tài liệu Mr. Nobody Against Putin. Nguồn: Internet Bộ phim tài liệu “Мистер Никто против Путина” (Mr. Nobody Against Putin – tạm dịch: “Người vô danh chống Putin”) kể câu chuyện một giáo viên Nga âm thầm ghi lại sự tuyên truyền chiến tranh trong trường học. Giải thưởng Oscar mà bộ phim giành được, đặt ra câu hỏi lớn: Một cá nhân nhỏ bé có thể làm gì trước quyền lực khổng lồ? “Tôi là một giáo viên phụ trách công tác đoàn đội ở Trường trung học số 1 tại Karabash, đồng thời kiêm quay phim cho nhà trường. Lúc đó tôi hoàn toàn chưa hình dung được rằng mình đang tự gây ra cho mình rất nhiều rắc rối trong tương lai”. Những lời tự sự bình thản ấy mở đầu cho bộ phim tài liệu “Мистер Никто против Путина” của đạo diễn Павел Таланкин (Pavel Talankin), bộ phim vừa gây tiếng vang lớn khi được vinh danh tại giải Oscar. Nhân vật trung tâm của bộ phim chính là Talankin, một giáo viên 33 tuổi sống tại Karabash, một thị trấn công nghiệp nhỏ thuộc vùng Chelyabinsk của Nga. Cuộc sống của anh trước đó khá bình lặng. Anh làm việc trong chính ngôi trường nơi mẹ mình giảng dạy, tham gia các hoạt động giáo dục và từng giành giải trong các cuộc thi do nhà nước tổ chức. Nhưng tháng 2 năm 2022 đã trở thành bước ngoặt. Khi Владимир Путин (Vladimir Putin) phát động cuộc chiến tranh toàn diện tại Ukraine, hệ thống giáo dục Nga bắt đầu triển khai nhiều hoạt động mang tính giáo dục quân sự và tuyên truyền lòng yêu nước. Trong các trường học xuất hiện những buổi lễ mới, những bài học mới và những thông điệp mới về chiến tranh. Theo yêu cầu của Bộ Giáo dục Nga, Talankin được giao nhiệm vụ quay các video báo cáo về những hoạt động này. Ban đầu đó chỉ là công việc quen thuộc của một người phụ trách truyền thông trong trường, ghi lại các buổi lễ, các giờ học và những hoạt động ngoại khóa. Nhưng càng quay, anh càng nhận ra mình đang chứng kiến một điều lớn hơn. Trong lớp học, những bài giảng về lịch sử và chính trị bắt đầu mang màu sắc tuyên truyền rõ rệt. Các buổi sinh hoạt được tổ chức để nói về “nghĩa vụ yêu nước” và “sứ mệnh bảo vệ Tổ quốc”. Trẻ em, những học sinh mới mười ba hay mười bốn tuổi, bắt đầu được đưa vào một câu chuyện lớn hơn về chiến tranh và lòng trung thành. Talankin tiếp tục ghi lại tất cả. Không phải với tư cách một nhà hoạt động chính trị, cũng không phải như một nhà báo điều tra. Anh chỉ đơn giản là một giáo viên cầm máy quay, cố gắng lưu giữ những gì đang diễn ra trước mắt mình. Chính sự bình thường ấy lại tạo nên sức mạnh đặc biệt của bộ phim. Trong nhiều bộ phim tài liệu chính trị, nhân vật trung tâm thường là những nhà hoạt động nổi tiếng hoặc những nhân vật có ảnh hưởng lớn. Nhưng “Мистер Никто против Путина” lại kể câu chuyện của một con người hoàn toàn bình thường, một người thậm chí từng là một phần của hệ thống mà anh đang ghi lại. Đó cũng là lý do bộ phim mang tên “Mr. Nobody” – người vô danh. Tựa đề này không chỉ nói về nhân vật chính, mà còn gợi ra một triết lý sâu xa hơn. Trong những hệ thống quyền lực lớn, phần lớn con người đều cảm thấy mình quá nhỏ bé để thay đổi điều gì. Sự im lặng vì thế trở thành lựa chọn an toàn nhất. Nhưng bộ phim đặt ra một câu hỏi khác. Điều gì sẽ xảy ra nếu một “người vô danh” quyết định không im lặng? Đến tháng 6 năm 2024, Talankin rời khỏi Nga mang theo toàn bộ những tư liệu đã quay. Tại nước ngoài, anh hợp tác với nhà làm phim tài liệu người Mỹ Дэвид Боренштейн (David Borenstein) để hoàn thiện bộ phim. Tháng 1 năm 2025, tác phẩm được công chiếu lần đầu tại Liên hoan phim Sundance và nhanh chóng gây chú ý trong giới điện ảnh. Sau đó bộ phim tiếp tục xuất hiện tại nhiều liên hoan phim quốc tế và cuối cùng được vinh danh tại Oscar. Nhưng thành công quốc tế đi kèm với những hệ quả cá nhân không nhỏ. Một số truyền thông thân chính quyền Nga gọi bộ phim là “chống Nga”. Các cơ quan an ninh đã đến ngôi trường nơi Talankin từng làm việc để điều tra. Theo truyền thông địa phương, mẹ của anh, cũng là giáo viên tại đó, buộc phải nghỉ việc. Câu chuyện của Talankin vì thế không chỉ là câu chuyện của một bộ phim tài liệu. Đó còn là câu chuyện về cái giá của sự trung thực. Trong lịch sử điện ảnh, nhiều bộ phim đã ghi lại chiến tranh từ chiến trường. Nhưng “Мистер Никто против Путина” lại chọn một góc nhìn khác, chiến tranh trong lớp học. Bộ phim nhắc nhở rằng những cuộc xung đột lớn của thế giới không chỉ diễn ra bằng súng đạn. Chúng còn diễn ra trong cách xã hội kể câu chuyện về chính mình, trong cách lịch sử được giảng dạy, và trong những thông điệp được gửi tới thế hệ trẻ. Ở cấp độ sâu hơn, bộ phim cũng đặt ra một câu hỏi phổ quát hơn nhiều so với câu chuyện của nước Nga. Trong mọi xã hội hiện đại, hệ thống quyền lực thường lớn đến mức cá nhân cảm thấy mình không thể thay đổi điều gì. Nhưng lịch sử nhiều khi lại được định hình bởi những hành động rất nhỏ, một đoạn phim được quay lại, một lời nói được ghi lại, một sự thật được lưu giữ. Đó chính là thông điệp cuối cùng của bộ phim. Quyền lực có thể lớn, hệ thống có thể khổng lồ, nhưng lịch sử luôn bắt đầu từ những con người bình thường. Và đôi khi, chỉ cần một “người vô danh” đủ can đảm ghi lại sự thật, thế giới đã có thêm một nhân chứng.

Thi liệu pháp (Thuốc Cười) của Nhà thơ Nguyễn Duy

Tổng cộng 120 bài THUỐC CƯỜI (tập thơ trào lộng) Đã xong bản thảo tập thơ Thuốc Cười cho xuẩt bản vào mùa xuân này. Chả biết có xin được phép xuất bản không ? Nếu không được thì sẽ cho xuất bản trên mạng. THY SĨ ỦA THUỐC CƯỜI -Nhà xuất bản VĂNG MẠNG Lời thưa Ủa tôi đã chuyển hẳn sang nghề... ốm. Từ tháng 6.2025 đến trước tết Bính Ngọ : 2 ca đột quỵ (nhồi máu não) liên tiếp + 2 ca cấp cứu tụt đường huyết + 1 ca cấp cứu suy thận (mấp mé chạy thận). Nay vẫn đang tập vật lý trị liệu, tập đi, tập nói, tập xúc cơm như trẻ con. May mà đầu óc còn tỉnh táo, vẫn làm thơ trào lộng hằng ngày, gọi là “ Thi liệu pháp ”. Thí dụ vài bài: Thi liệu pháp Vừa ngắc ngoải sau cơn đột quỵ Chợt một bài thuốc quý phọt ra Giữa thời thuốc đểu bao la Thì ta tự chữa bằng toa thuốc cười. SG 10.6.25 (đột quỵ lần thứ nhất) Thuốc cười Nan y hết thuốc trữ tình Bốc thang trào lộng – thôi đành vậy thôi Giễu ta – giễu bạn – giễu đời Miệng cười mà nước mắt rơi nhão lòng. SG 7.8.2025 (đột quỵ lần thứ hai) Nghiện Thứ nhất là nghiện đàn bà Thứ nhì nghiện rượu. Thứ ba nghiện cười. Đàn bà thì đã hết hơi Rượu cai – vêu mõm từ hồi thận suy Thân già ngày một teo đi Thật may còn hứng hi hi... nứng cười Cười cho đến chết chưa thôi Hỏa thiêu khanh khách tràng cười hồn ma. SG 20.10.2025 (cấp cứu tuột đường huyết) Điệu cười cuối năm Ta định hướng khôi hài nghiêm túc Mặc kệ ai nghiêm túc khôi hài Đang buồn cười chuyện ngứa tai Chợt nghe thườn thượt tiếng ai cười buồn. SG 23.12.2025 (cấp cứu suy thận độ 4)

The War in the Middle East and Us

https://www.npr.org/2026/03/18/nx-s1-5751694/iran-retaliates-israel-kills-two-top-iranian-officials Grossi: At the end of this war, Iran will still have nuclear material and enrichment capacities Rafael Mariano Grossi, director-general of the International Atomic Energy Agency, says he believes some part of Iran's nuclear program will remain, even after the heavy damage done by U.S. and Israeli military strikes. "Of course, there is an enormous degradation of the physical facilities," Grossi told NPR's Geoff Brumfiel on Wednesday. "But most probably, at the end of this [military conflict], the material will still be there and the enrichment capacities will be there, perhaps some infrastructure will still be there." This comes as President Trump and Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu have stated that an imminent threat of Iran developing a nuclear weapon is among the reasons for waging two wars against the country in the past eight months. But Grossi, who is in Washington Wednesday for a conference and to hold talks with Trump administration officials, said he does not believe the problem of Iran's nuclear program will be solved militarily. He said Iran is "very big country" with a sophisticated scientific, technological and industrial base. It has a "very vast program" scattered across universities, facilities and labs. The "most advanced parts" of Iran's nuclear program have been "knocked down," he said. "But of course there is much more." Grossi said his agency, IAEA, was notified by Iran and Russia that a drone strike hit a building on the premises of Iran's Bushehr nuclear power plant, which he condemned. But the damage was "not very significant," he said. "The reactors have not been affected and there are no casualties," he said. "Any attack to any nuclear facility should always be avoided. It's very important," Grossi said. He also said the agency does not know the status of an Iranian enrichment facility in an underground nuclear complex in Isfahan. The IAEA was informed by Iran of the new facility on June 10 or 11, 2025, and sent inspectors to the area, he said. Israel launched attacks on Iran on June 13 and the inspectors had to be evacuated. https://www.npr.org/2026/03/19/nx-s1-5752332/iran-war-terrorism-threat-us As overseas terrorists regroup, is the Iran war increasing danger in the U.S.? March 19, 20265:00 AM ET Odette Yousef Director of National Intelligence Tulsi Gabbard testifies during a Senate Intelligence Committee hearing on worldwide threats on March 18. A closed session immediately followed the hearing. Kevin Dietsch/Getty Images During the Senate Select Committee's annual worldwide threat assessment hearing on Wednesday, Director of National Intelligence Tulsi Gabbard described how tactics of foreign Islamist terrorist groups have shifted since the peak of ISIS and al-Qaida activity a decade ago. "Increasingly we are seeing less indicators of large-scale organized, complex threats or attacks," Gabbard said, "and instead [have seen] efforts focused on individuals either who have been radicalized by Islamist propaganda and may not have ever had contact with ISIS or al-Qaida, for example; and others who have had contact, of which we are able to have more indications of." But Gabbard's remarks largely skirted a question that has arisen in the wake of several violent incidents on American soil this month: Has U.S. involvement in fighting in Iran increased potential threat from those very entities? Two of the incidents, an attempted attack on anti-Muslim protesters outside the New York City mayor's mansion, and an attack that killed one student at Old Dominion University in Norfolk, Va., are being investigated by the FBI as acts of terrorism. A third, at a synagogue in a Detroit suburb, has been labeled an act of targeted violence. "We have seen the calls for violence coming from Iran, coming from its proxies. We have seen the calls for violence coming from other designated terrorist organizations, from the so-called Islamic State to al-Qaida and others," said Michael Masters, national director and CEO of the Secure Community Network, which monitors threats and provides security training to the Jewish community across North America. "We know that people are working to answer that call and that they are answering it at a quicker pace." While the U.S.-Israeli offensive against Iran may not directly tie to motives behind each of the recent instances, Masters said it has clearly provided a narrative opening that foreign terrorist entities are exploiting. He and other experts say that this, combined with tech companies' retreat from content moderation over the last year, have created dangerous conditions for violent extremists to amplify their message and increase their reach. "The loss of content moderation is a significant concern across the ideological spectrum," said William Braniff, executive director of the Polarization and Extremism Research and Innovation Lab (PERIL) at American University. "The internet is becoming a more and more dangerous place, and AI is accelerating that trend as resources are being pulled back from not just content, moderation, but all the different ways one can make a platform a safer place." An Israeli strike in Lebanon, then an attack at a Detroit-area synagogue Investigators have not said what may have motivated a naturalized Lebanese-American citizen to fire a weapon, then crash a vehicle into a synagogue in West Bloomfield, Mich., on Thursday. According to the FBI, the suspect, 41-year old Ayman Mohamad Ghazali, died by suicide at the scene. But Ghazali had recently lost family members in his hometown of Mashghara, Lebanon. According to Iskandar Barakeh, the mayor of Mashghara, two of Ghazali's brothers, and a niece and a nephew, died in an Israeli air strike earlier this month. His parents and sisters-in-law also were hospitalized with injuries. According to the Israel Defense Forces, one of Ghazali's brothers was a Hezbollah commander. Hezbollah is an Iranian-backed militia group and political organization in Lebanon, which has been designated a terrorist organization by the United States. The synagogue attack has accentuated a continual escalation in threat toward American Jews over recent years. Last year, two Israeli embassy staffers were killed outside the Capitol Jewish Museum in Washington, D.C., by a man who allegedly said he "did it for Gaza." Also last year, an Egyptian national firebombed a group in Boulder, Colo., that was holding a vigil for Israeli hostages who had been taken by Hamas on Oct. 7, 2023. But Masters said the start of the conflict in Iran marked an unprecedented rise in antisemitic threats on social media. "On an average week we're looking at somewhere around 3,000 violent posts directed towards the Jewish community," he said. "Since the conflict began, we've seen a 95% increase in those numbers." But others note that the climate of intolerance and hatred toward Jews in the U.S. has been building for the better part of the past decade. "This is not new since Oct. 7, 2023. This has been going on now for years in our community," said Eric Fingerhut, president and CEO of the Jewish Federations of North America. "Go back to Oct. 27th, 2018, when you had the most violent attack on Jews in the history of the United States of America, in Pittsburgh." The 2018 attack at the Tree of Life synagogue in Pittsburgh killed 11 worshipers. It was carried out by a man whose social media posts indicated hostility toward immigrants and belief in the far right, antisemitic "Great Replacement" conspiracy theory. Fingerhut said regardless of whether the violence is committed by someone inspired by homegrown white nationalism, by foreign terrorist groups or by overseas conflicts, the impact on the Jewish community is the same. "We have now built a full-time professional security program in every single community, every synagogue and event that we have to have physical security at," he said. "Our community is spending over … $760 million a year on security. That's money not being spent on schools and camps and caring for the needy and the hungry and the seniors." A pivot and an opening for ISIS recruitment In 2025, there were seven ISIS-inspired plots and attacks in the U.S., according to research from the Institute for Strategic Dialogue, a research organization that studies extremism, disinformation and online threats. The number is roughly the same as it was in the prior year, according to Matthew Ivanovich, senior research manager at the ISD, and accounts for a small proportion of overall domestic violent extremist activity in this country. But Ivanovich said those numbers represent a recent uptick. Between 2019, when ISIS's territorial caliphate in the Middle East collapsed, and 2023, there was a lull in the foreign designated terrorist organization's global activities. Now, said Ivanovich, ISIS has reconstituted in areas of Africa and Syria under a new, decentralized model. And rather than recruiting fighters to travel overseas to a foreign homebase, it urges them to conduct attacks where they are. "It's much rarer these days to see a direct Islamic State coordinated and planned attack," said Ivanovich. "You know, it's not like in the heyday where you have recruiters on Telegram or individuals directing them [or] sending them funds. Their goal now is: get these self-radicalized individuals to conduct plots." Ivanovich said that the two men who were charged with attempting to detonate improvised explosives outside the mayor's mansion in New York fit the typical profile of those answering the call. Six out of the seven ISIS-inspired incidents that ISD found in 2025 involved a teenager. The growing incidence of these plots also tracks with a greater presence of ISIS-aligned propaganda on social media platforms over the last year. "With the lowering of moderation and trust and safety investment in online platforms, we started to see an increase in engagement by what could really just be called Islamic State influencers on mainstream platforms and mainstream social media," Ivanovich said, "from Facebook and Instagram and TikTok." A need for more security and prevention As the threat environment has worsened in recent years, some political and Jewish faith leaders have called for Congress to appropriate as much as $1 billion for the Nonprofit Security Grant Program. Any nonprofit is eligible to apply for the funds, which are distributed by FEMA. The last appropriation stood at about $300 million. Now, many say that the attack on Temple Israel demonstrates that the need for increased funding is as urgent as ever. "We absolutely call on government to recognize the level of threat," Fingerhut said. "It's the government's first responsibility to protect its citizens and their places of worship and in their places of communal gathering. It's not dependent on philanthropy to do that." But the complexity of today's environment – from attacks that are inspired by homegrown white nationalist sentiment, by foreign terrorist groups or by personal hardship – is also prompting calls for more upstream investment in prevention. Braniff, who previously ran the Center for Prevention Programs and Partnerships at the Department of Homeland Security, said this approach was catching on just when the Trump administration pulled back staffing and resources for the office. Braniff resigned two months into Trump's current term. "We were building national capacity to do exactly the kind of work that prevents targeted violence and terrorism," Braniff said. "Uptake was increasing. The professionalization of the field was happening and we were the catalyst for that." Now, Braniff said, that work is largely left up to individual states to invest in.

CON NGƯỜI ĐẾN VỚI THẾ GIAN NÀY ĐỂ LÀM GÌ?

https://thuvienhoasen.org/a43635/rot-cuoc-con-nguoi-den-voi-the-gian-nay-de-lam-gi-tinh-thuy RỐT CUỘC CON NGƯỜI ĐẾN VỚI THẾ GIAN NÀY ĐỂ LÀM GÌ? MỘT CÁI NHÌN THEO ĐẠO PHẬT Tịnh Thủy Giữa dòng đời tất bật, khi mọi thứ dường như cuốn ta đi không ngừng nghỉ, khoảnh khắc dừng lại để tự hỏi: “Mình đến với thế gian này để làm gì? Rồi mai này sẽ đi về đâu?” là một trong những câu hỏi thiêng liêng nhất của kiếp người. Theo giáo lý Phật giáo, câu hỏi ấy không phải là một nỗi băn khoăn vô vọng, mà chính là ngọn đèn soi sáng đầu tiên trên con đường giác ngộ. Đức Phật đã từng dạy rằng: chính sự nhận ra khổ – sự thật về sinh, lão, bệnh, tử, ái biệt ly, oán tắng hội, cầu bất đắc – mới là khởi điểm để con người tỉnh thức và tìm kiếm ý nghĩa thực sự của sự tồn tại. Theo quan điểm Phật giáo, con người không sinh ra vì một mục đích được ban tặng từ một đấng tạo hóa, cũng không phải ngẫu nhiên vô nghĩa. Chúng ta sinh ra do nghiệp – những hành động có chủ ý từ vô lượng kiếp trước, kết hợp với vô minh và tham ái . Nghiệp là thửa ruộng, thức là hạt giống, ái là sự tưới tắm – như Đức Phật dạy trong Kinh Tăng Chi Bộ. Sinh ra trong cõi người là một túc duyên quý báu, vì cõi Ta-bà này vừa có đủ khổ đau để tỉnh ngộ, vừa có đủ trí tuệ để tu tập, khác với các cõi trời quá an lạc hay các cõi thấp quá tối tăm. Vậy mục đích sống là gì? Phật giáo khẳng định rõ ràng: Mục đích tối hậu của kiếp người là giác ngộ và giải thoát . Chúng ta đến thế gian này để: Nhận ra Tứ Diệu Đế – bốn sự thật cao quý: Khổ, Tập (nguyên nhân của khổ là tham ái và vô minh), Diệt (khổ có thể diệt tận), Đạo (con đường dẫn đến diệt khổ là Bát Chánh Đạo). Chấm dứt vòng luân hồi sinh tử – sự tái sinh liên tục qua sáu cõi (trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục), nơi khổ đau lặp lại không ngừng do nghiệp lực. Đạt Niết-bàn – trạng thái an lạc tuyệt đối, không còn tham, sân, si; không còn sinh tử, không còn bị ràng buộc bởi vô thường, vô ngã. Đức Phật không dạy con người sinh ra để tích lũy danh lợi, hưởng thụ dục lạc, hay xây dựng một “cái tôi” vĩnh cửu – vì tất cả đều vô thường, đều là duyên khởi, đều không có tự ngã cố định. Ngài dạy: “Tất cả đều do tâm tạo tác” . Ý nghĩa cuộc đời nằm ở việc làm chủ tâm mình, đoạn trừ phiền não, phát triển trí tuệ , từ bi và hỷ xả . Mỗi kiếp sống là cơ hội để tu tập, để hành thiện, để giảm nghiệp xấu, để tăng trưởng thiện pháp, hướng tới việc chấm dứt vòng quay khổ đau. Về câu hỏi “mai này sẽ đi về đâu?”, Phật giáo trả lời một cách thực tế và đầy hy vọng: -Nếu vẫn còn vô minh, tham ái và nghiệp chưa đoạn tận → sẽ tái sinh theo nghiệp lực, tiếp tục luân hồi trong lục đạo, chịu khổ đau phiền não. -Nếu tu tập đúng pháp, đạt trí tuệ thấy rõ vô ngã, đoạn tận tham sân si → sẽ giải thoát, nhập Niết-bàn, không còn tái sinh nữa. Đó là sự “đi về” cuối cùng: về với sự an lạc vĩnh cửu, tự tại, không còn bị sinh tử chi phối. Trong đời sống hàng ngày, mục đích ấy không phải là điều xa vời. Đức Phật dạy cách thực hành cụ thể qua Bát Chánh Đạo: Chánh kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn, Chánh niệm, Chánh định. Mỗi bước chân chánh niệm, mỗi lời nói từ bi, mỗi hành động buông xả tham ái đều là cách ta đang thực hiện mục đích sống: giảm khổ cho mình và cho người, hướng tới giác ngộ. Được sinh làm người, được nghe Phật pháp là thù thắng duyên hiếm có. Như lời dạy trong kinh điển: “Được thân người khó, được nghe Phật pháp khó hơn”. Vì thế, mỗi khoảnh khắc tỉnh thức là cơ hội quý báu để ta không lãng phí kiếp này. Không cần phải trở thành bậc thánh ngay lập tức, chỉ cần bắt đầu bằng việc nhìn thẳng vào khổ đau, chấp nhận vô thường, nuôi dưỡng từ bi, và thực hành chánh niệm – ta đã đang đi đúng hướng. Tóm lại, theo đạo Phật, chúng ta đến với thế gian này không phải để tìm kiếm một “ý nghĩa” bên ngoài, mà để tự mình tạo ra ý nghĩa cao nhất: giác ngộ chân lý, đoạn trừ phiền não, giải thoát khỏi luân hồi, đạt an lạc chân thật. Khi ấy, dù mai này thân xác trở về cát bụi, tâm thức đã vượt thoát – không còn “đi về đâu” nữa, vì đã về đến bến bờ Niết-bàn. Dưới đây là hướng dẫn thực hành hàng ngày để hướng tới giải thoát theo giáo lý Phật giáo, đặc biệt phù hợp với người tại gia (cư sĩ) sống giữa đời thường bận rộn. Con đường này dựa trên Bát Chánh Đạo (con đường tám nhánh dẫn đến diệt khổ), kết hợp Giới – Định – Tuệ và thực hành chánh niệm trong từng khoảnh khắc. Mục tiêu không phải đạt Niết-bàn ngay lập tức, mà là dần dần đoạn trừ tham – sân – si, giảm khổ đau hiện tại, tích lũy thiện nghiệp, hướng tới giải thoát luân hồi. Thực hành cần kiên trì, nhất quán, bắt đầu từ những việc nhỏ, không ép buộc, không so sánh. Hãy coi đây là việc nuôi dưỡng tâm mình mỗi ngày, giống như ăn uống cho thân thể. 1. Nền tảng: Giữ Giới – Chánh mạng, Chánh ngữ, Chánh nghiệp Giới là nền móng để tâm thanh tịnh, định lực sinh khởi, tuệ giác phát sinh. Với người tại gia, giữ Ngũ giới là thiết yếu: Không sát sinh (bảo vệ sự sống, ăn chay khi có thể). Không trộm cắp (không lấy của không cho). Không tà dâm (trung thực trong tình cảm, gia đình). Không nói dối, nói lời chia rẽ, ác khẩu, vô ích. Không uống rượu, chất gây nghiện. Thực hành hàng ngày: Sáng thức dậy: Nhắc lại Ngũ giới (có thể tụng ngắn gọn: "Con xin giữ gìn không sát sinh..."). Trong ngày: Mỗi khi sắp nói, làm, hay tạo comment trên facebook hãy tự hỏi trước: "Lời này có chân thật, có lợi ích cho mình cho người không, có từ bi không?" Tối: Xem lại ngày: "Hôm nay mình đã giữ giới tốt chưa? Có chỗ nào cần sửa?" 2. Phát triển Chánh niệm (Chánh niệm – Chánh định) – Cốt lõi thực hành hàng ngày Chánh niệm là sống trọn vẹn với hiện tại, nhận biết rõ ràng thân – thọ – tâm – pháp mà không phán xét, không chạy theo. Lịch trình gợi ý đơn giản cho người bận rộn (tổng cộng 30–60 phút/ngày, có thể điều chỉnh): Sáng sớm (10–20 phút): Thức dậy: Ngồi dậy ngay, không lướt điện thoại. Hít thở sâu 5–10 lần, quán: "Mình đang sống, thân này vô thường". Tọa thiền hoặc thiền hơi thở : Ngồi thẳng lưng, theo dõi hơi thở vào-ra. Khi tâm lang thang, nhẹ nhàng đưa về hơi thở. Bắt đầu chỉ 5–10 phút, dần tăng. Phát nguyện: "Hôm nay con nguyện sống tỉnh thức, từ bi, không hại ai, hướng tới giải thoát". Suốt ngày – Chánh niệm trong hoạt động (đây là phần quan trọng nhất cho người tại gia): Ăn: Ăn chậm, biết mình đang ăn, nếm vị, biết no. Đi: Thiền hành – bước chân chậm, biết "nâng – đặt", hoặc chỉ cần biết "đang đi". Làm việc: Khi rửa chén, lái xe, làm việc nhà → tập trung hoàn toàn vào việc đang làm (ví dụ: "đang rửa chén", "đang gõ máy"). Gặp người: Nghe thật sự, nói từ bi, nhận biết cảm xúc của mình (giận → biết giận, buồn → biết buồn, không để nó kéo đi). Trigger nhắc nhở: Mỗi khi chuông điện thoại reo, đèn đỏ, uống nước → dừng 3 giây, thở sâu, trở về hiện tại. Tối (10–15 phút): Quán chiếu ngày: Ngồi yên, xem lại: "Hôm nay tâm mình có tham, sân, si nào? Mình đã làm gì thiện? Quán từ bi: Hồi hướng công đức cho tất cả chúng sinh: "Mong chúng sinh an lạc, thoát khổ, mong chiến tranh tàn phá ở Trung Đông, Ukraine, ở Nam Á hay ở bất cứ nơi nào đang xảy ra trên thế giới sớm chấm dứt. Niệm Phật hoặc tụng kinh ngắn (nếu có duyên): Niệm Phật hoặc tụng Kinh A Di Đà, Tâm Kinh Bát Nhã. 3. Nuôi dưỡng Tuệ (Chánh kiến – Chánh tư duy – Chánh tinh tấn) Chánh kiến: Thường đọc nghe pháp (sách, pháp thoại) về vô thường, khổ, vô ngã. Ví dụ: Mỗi tuần đọc 1 bài kinh ngắn (Kinh Vô Thường, Kinh Tứ Niệm Xứ) hoặc nghe Thầy Thích Nhất Hạnh, Thầy Minh Niệm, HT Thích Thanh Từ giảng... Chánh tư duy: Khi tâm khởi tham/sân, quán: "Đây là vô thường, không phải ta, không phải của ta". Chánh tinh tấn: Nỗ lực bỏ ác, làm lành. Mỗi ngày cố gắng làm 1 việc thiện nhỏ: giúp ai đó, tha thứ, buông xả. Nhớ rằng: Giải thoát không phải xa xôi. Mỗi khoảnh khắc chánh niệm là một bước cắt giảm phiền não. Đức Phật dạy: "Ai thấy pháp, người ấy thấy Ta". Khi tâm dần thanh tịnh, bạn sẽ tự cảm nhận sự nhẹ nhàng, tự tại hơn – đó chính là hương vị của giải thoát đang đến gần. Hãy bắt đầu với thiền hơi thở sáng sớm (niệm hơi thở) và chánh niệm khi ăn/uống/làm việc. Đây là hai thực hành nền tảng, dễ áp dụng nhất cho người tại gia bận rộn như chúng ta ở Hoa Kỳ– nơi nhịp sống nhanh, nhiều việc gia đình và công việc. Chúng bổ trợ lẫn nhau: thiền hơi thở sáng sớm xây dựng định lực và chánh niệm cơ bản, còn chánh niệm trong hoạt động hàng ngày giúp duy trì tỉnh thức suốt cả ngày, không để tâm lang thang như con vượn chuyền cành. Hãy nhớ khi nào tâm đi ta bà là trở về với hơi thở, với hiện tại. Tịnh Thủy- Biên tập viên BBT TVHS

Mathematicians and Scientists Leaving the USA

https://vietnamnet.vn/giao-su-ngo-bao-chau-noi-ve-ly-do-ong-roi-my-sang-hong-kong-2497724.html Giáo sư Ngô Bảo Châu nói về lý do ông rời Mỹ sang Hong Kong Hoàng Linh TRUNG QUỐC - Nhà toán học hàng đầu Ngô Bảo Châu cho biết ông quyết định rời Mỹ không chỉ vì những thay đổi trong môi trường học thuật tại đây, mà còn từ mong muốn góp phần biến châu Á thành trung tâm mới của khoa học và toán học toàn cầu. Theo trang South China Morning Post (SCMP), Giáo sư Ngô Bảo Châu, người Việt Nam đầu tiên nhận Fields Medal, sẽ gia nhập Đại học Hong Kong (Trung Quốc) từ tháng 6 tới. Trong cuộc phỏng vấn tại khuôn viên trường, ông chia sẻ: “Tôi muốn châu Á trở thành ‘nước Mỹ mới’ hay ‘châu Âu mới’ - một nơi khoa học và toán học có thể phát triển mạnh mẽ”. Theo ông, châu Á, đặc biệt là Trung Quốc, đang có cơ hội hiếm có để trở thành một trong những trung tâm khoa học và toán học hàng đầu thế giới. “Tôi rất mong được tham gia vào quá trình phát triển đó”, ông nói. Rời Mỹ vì môi trường học thuật thay đổi Giáo sư Ngô Bảo Châu giảng dạy tại Đại học Chicago (Mỹ) từ năm 2010. “Các trường đại học Mỹ từng là nơi tôn vinh tri thức, khám phá và học thuật suốt hàng trăm năm. Ở đó, mọi người được đối xử công bằng bất kể chủng tộc, miễn là cùng chia sẻ lý tưởng học thuật”, ông nói. Tuy vậy, ông cho rằng gần đây xuất hiện nhiều vấn đề đáng lo, liên quan đến visa và môi trường dành cho sinh viên quốc tế. Giáo sư Ngô Bảo Châu nói rằng ông mong muốn góp phần biến châu Á thành trung tâm mới của khoa học và toán học toàn cầu. Ảnh: SCMP Trước khi sang Mỹ, Ngô Bảo Châu từng học tập và làm việc gần hai thập kỷ tại Pháp. Ông cho biết bản thân muốn sống và làm việc ở nơi không phải thường xuyên đối diện với những điều khiến mình không hài lòng. Mong muốn kết nối cộng đồng toán học châu Á Giáo sư Ngô Bảo Châu nổi tiếng với công trình chứng minh đột phá về Chương trình Langlands, lý thuyết toán học được đề xuất năm 1967 và được xem là một trong những hướng nghiên cứu tham vọng nhất của toán học hiện đại. Theo Đại học Hong Kong, việc ông gia nhập khoa Toán với vị trí giáo sư chủ tịch là một dấu mốc quan trọng trong chiến lược thu hút nhân tài quốc tế của trường. Sinh năm 1972 tại Hà Nội, giáo sư Ngô Bảo Châu cho biết ông muốn thúc đẩy sự gắn kết giữa các nhà toán học trong khu vực. “Các nhà toán học làm việc hiệu quả hơn khi có sự gắn kết với nhau. Trong bất kỳ lĩnh vực nào cũng có hợp tác và cạnh tranh, nhưng trong toán học, hợp tác quan trọng hơn nhiều”, ông nói. Ông mong muốn Hong Kong trở thành trung tâm kết nối cộng đồng toán học châu Á, giữa các quốc gia và vùng lãnh thổ như Trung Quốc, Ấn Độ, Đài Loan, Nhật Bản, Việt Nam hay Singapore. Theo ông, Hong Kong có lợi thế lớn vì vừa gần gũi với châu Á vừa thuận tiện cho các đồng nghiệp từ châu Âu và Mỹ. Châu Á còn thiếu các nhà khoa học đầu ngành Giáo sư Ngô Bảo Châu cho rằng châu Á vẫn thiếu đội ngũ các nhà toán học hàng đầu có thể dành thời gian đào tạo thế hệ trẻ. Tuy vậy, ông nhận định khu vực này có tiềm năng rất lớn: “Ở nhiều trường đại học trên thế giới, không ít sinh viên xuất sắc nhất đều đến từ Trung Quốc”. Theo ông, nghiên cứu và giảng dạy toán học không đòi hỏi nhiều thiết bị phức tạp. “Chỉ cần bảng đen và phấn là đã có thể làm được rất nhiều điều”, nhà toán học Việt Nam chia sẻ. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh toán học không thể phát triển trong sự cô lập. Việc hợp tác quốc tế giúp các nhà khoa học trao đổi ý tưởng và thúc đẩy sáng tạo. “Những ý tưởng mới xuất hiện khi các đồng nghiệp, thầy và trò cùng nhau trao đổi. Những cuộc tranh luận, đôi khi là đối đầu về quan điểm nhưng trong tinh thần hòa bình, giúp chúng ta mở rộng giới hạn của tri thức”, ông bày tỏ. Áp lực công bố và hệ thống KPI Giáo sư Ngô Bảo Châu cũng bày tỏ lo ngại về xu hướng các trường đại học ngày càng đặt nặng chỉ tiêu công bố khoa học. “Theo hệ thống hiện nay ở Trung Quốc và nhiều nơi trên thế giới, các nhà nghiên cứu phải liên tục đạt KPI, công bố một số lượng bài báo nhất định mỗi năm để tồn tại trong môi trường học thuật”, ông cho biết. Ông cho rằng cách làm này có thể phù hợp với các trường tầm trung, nhưng những trường hàng đầu cần ưu tiên chất lượng hơn số lượng. “Áp lực ở mức độ nhất định là cần thiết, nhưng nếu cứ phải xuất bản một bài mỗi vài tháng thì rất khó tạo ra công trình đột phá trong toán học”, ông nói. Ông nhắc lại lời khuyên của người hướng dẫn sau tiến sĩ tại Pháp: “Đừng viết những bài báo tệ”. Không tin AI có thể thay thế nhà toán học Sau nhiều năm làm việc ở phương Tây, giáo sư Ngô Bảo Châu cho rằng đây là thời điểm thích hợp để trở lại châu Á, vừa gần gia đình hơn vừa gắn bó với nguồn cội. Ông nói mình cũng nhớ “không khí châu Á” - điều ông cảm nhận rõ khi ở Hong Kong, nơi từ lâu được xem là điểm giao thoa giữa Đông và Tây. “Hong Kong luôn là nơi Đông - Tây gặp gỡ và có rất nhiều cơ hội để tiếp tục đóng vai trò đó”, ông nói, đồng thời cho biết sinh viên Trung Quốc mà ông từng hướng dẫn “rất chăm chỉ và sẵn sàng làm việc vất vả”. Trong thời gian tới, ông dự định tiếp tục nghiên cứu toán học thuần túy và làm việc với sinh viên, nhà nghiên cứu trẻ nhằm tìm cách kết nối lý thuyết biểu diễn với lý thuyết số. Giáo sư Ngô Bảo Châu cũng cho rằng trí tuệ nhân tạo khó có thể thay thế các nhà toán học. “Công việc của chúng tôi đòi hỏi suy nghĩ sâu và nhiều tầng logic - điều vượt xa khả năng hiện nay của AI”, ông nói. Ông cũng bày tỏ lo ngại về việc áp dụng AI quá vội vàng trong giáo dục. “Tôi không muốn ‘người’ đầu tiên mà trẻ em tương tác lại là AI, vì điều đó có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của các em. Việc này cần được cân nhắc kỹ, không nên biến thành những thử nghiệm quy mô lớn có thể dẫn đến hậu quả khó lường”, ông chia sẻ. https://vietnamnet.vn/nha-toan-hoc-doat-giai-thuong-lon-roi-my-tro-ve-nuoc-2495923.html Nhà toán học đoạt giải lớn rời Mỹ, trở về quê nhà giảng dạy Hoàng Linh TRUNG QUỐC - Sau nhiều năm làm việc tại Mỹ, nhà toán học Vạn Đại Khánh quyết định trở về Trung Quốc và gia nhập Đại học Trùng Khánh, nơi ông cho rằng mình có thể đóng góp nhiều hơn cho nghiên cứu và đào tạo. Trong bối cảnh các trường đại học Trung Quốc cạnh tranh gay gắt để thu hút nhân tài, cựu thần đồng toán học quyết định trở về quê hương đảm nhận vị trí mới. Ông Vạn Đại Khánh, người từng nhận giải thưởng toán học cao nhất của Trung Quốc, đã nghỉ hưu tại Đại học California, Irvine (UCI) vào tháng 7 năm ngoái và trở về Trung Quốc vào tháng 12 để nhận công tác mới. Thông tin này được ông xác nhận qua email gửi tới báo South China Morning Post. Huy chương ICCM của Đại hội Toán học người Hoa quốc tế được trao ba năm một lần cho các nhà toán học gốc Hoa dưới 45 tuổi có thành tựu nổi bật trong toán học thuần túy hoặc ứng dụng. Nhà toán học Vạn Đại Khánh gia nhập Khoa Toán, Đại học Trùng Khánh, Trung Quốc. Ảnh: SCMP Trước đây, giải thưởng này mang tên Huy chương Morningside và thường được xem là tương đương với Huy chương Fields của Mỹ - giải thưởng danh giá thường được gọi là “Nobel Toán học”. Năm 2001, Vạn Đại Khánh gây tiếng vang quốc tế khi nhận Huy chương Bạc ICCM nhờ chứng minh được giả thuyết Dwork, được nhà toán học Bernard Dwork đề xuất từ năm 1973 và được xem là nền tảng quan trọng để hiểu rõ hơn về quy luật của các số nguyên tố. Nhiều trường đại học muốn mời về làm việc Theo một tài liệu công khai của Đại học Đông Nam (Nam Kinh), ban lãnh đạo Trung tâm Toán học của trường được yêu cầu “làm mọi cách” để mời Vạn Đại Khánh về công tác sau khi ông trình bày báo cáo học thuật tại đây năm 2023. Trong báo cáo công việc, phó hiệu trưởng trường viết: “Bằng mọi giá, hãy mời giáo sư Vạn Đại Khánh gia nhập”. Tài liệu cho biết đầu năm 2023, trường tổ chức hơn 10 cuộc họp để bàn cách thu hút nhà toán học này. Theo lãnh đạo trường, nếu mời được ông Vạn, uy tín học thuật của ông có thể thu hút nhiều học giả trẻ và nâng cao vị thế quốc tế của toán học cơ bản tại Đại học Đông Nam. Tuy nhiên, khi trở về Trung Quốc, ông Vạn lại không chọn Nam Kinh mà quyết định gia nhập Đại học Trùng Khánh, thành phố quê hương của mình ở miền tây nam Trung Quốc. “Tôi chọn Đại học Trùng Khánh chủ yếu vì đây là quê nhà và tôi còn nhiều người thân ở đây. Bên cạnh đó, tôi nghĩ mình có thể đóng góp nhiều hơn ở khu vực miền tây kém phát triển, qua đó giúp cân bằng sự phát triển của lĩnh vực nghiên cứu này tại Trung Quốc”. Nhà toán học Vạn Đại Khánh và Bí thư Thành ủy Trùng Khánh Viên Gia Quân trao đổi lời chúc năm mới vào tháng 2. Ảnh: SCMP Đại học Trùng Khánh cũng là nơi làm việc mới của Lý Hàn Phong, một nhà toán học gốc Trung Quốc khác, người đã rời Đại học Buffalo (thuộc hệ thống Đại học Bang New York, Mỹ) để trở về nước vào năm ngoái. Dù đã rời Mỹ, ông Vạn cho biết vẫn giữ danh hiệu giáo sư danh dự tại UCI. Sự quan tâm đặc biệt từ địa phương Trước Tết Nguyên đán năm nay, ông Vạn là người duy nhất được Bí thư Thành ủy Trùng Khánh - lãnh đạo cao nhất của thành phố - đến thăm chúc Tết. Điều này cho thấy sự coi trọng đặc biệt của địa phương dành cho nhà toán học này. Thông thường trước dịp Tết, lãnh đạo địa phương tại Trung Quốc sẽ thăm hỏi các chuyên gia và nhân vật tiêu biểu. Ngày 12/2, Bí thư Thành ủy Trùng Khánh Viên Gia Quân đến thăm ông Vạn. Trùng Khánh hiện là một trong bốn thành phố trực thuộc trung ương của Trung Quốc, với hơn 32 triệu dân. Tuổi thơ khó khăn của thần đồng toán học Ông Vạn Đại Khánh sinh năm 1964 tại quận Bích Sơn, Trùng Khánh, là con thứ hai trong gia đình có năm anh chị em. Ông từng chia sẻ ký ức tuổi thơ sâu đậm nhất của mình là cảnh gia đình đông con nên thường xuyên thiếu ăn. Năng lực học tập của ông, đặc biệt ở toán và khoa học, bộc lộ từ khi học trung học cơ sở. Ông hoàn thành chương trình cấp hai chỉ trong 3,5 năm thay vì 5 năm và học xong 3 năm trung học phổ thông chỉ trong 2 năm. Năm 14 tuổi, ông thi đỗ vào Học viện Địa chất Thành Đô (nay là Đại học Công nghệ Thành Đô) ngành Toán. Dù điểm môn Ngữ văn trong kỳ thi đại học không cao, điểm Toán và Vật lý xuất sắc đã giúp ông được nhận vào trường. Trong một cuộc phỏng vấn năm 2016, ông kể rằng ban đầu dự định chọn ngành Vật lý vì khi đó nghĩ mình học tốt môn này. “Sau đó, tôi nghe nói đề Toán năm đó rất khó nên điểm Toán của tôi lại cao hơn và cuối cùng tôi được nhận vào ngành Toán”, ông nhớ lại. Thời điểm đó là năm 1978, năm thứ hai Trung Quốc khôi phục kỳ thi đại học sau Cách mạng Văn hóa. Trong lớp, người lớn tuổi nhất 32 còn ông chỉ mới 14. Ông cho biết các anh chị trong lớp luôn chăm sóc “cậu em út” và họ vẫn giữ liên lạc thân thiết cho đến ngày nay. Lớp cao học Toán năm 1982 của Đại học Tứ Xuyên, ông Vạn Đại Khánh đứng hàng sau, thứ hai từ trái sang. Ảnh: SCMP Sau 2 năm học đại học, năm 1982, khi mới 18 tuổi, Vạn Đại Khánh được nhận vào chương trình cao học Toán tại Đại học Tứ Xuyên và bắt đầu làm nghiên cứu tiến sĩ sớm hơn dự kiến. Năm 1986, giáo sư Neal Koblitz tại Đại học Washington mời ông sang Mỹ học tiến sĩ. Ông hoàn thành chương trình vào năm 1991 dưới sự hướng dẫn của Koblitz. Sau đó, ông tập trung nghiên cứu giả thuyết Dwork do nhà toán học Bernard Dwork (Đại học Princeton) đề xuất. Năm 1998, Vạn Đại Khánh chứng minh được giả thuyết Dwork và gửi kết quả tới tạp chí toán học danh tiếng Annals of Mathematics. Sau 1,5 năm phản biện và một tuần giải thích chi tiết, bài báo được xác nhận và công bố năm 1999. Trong thời gian làm việc tại Đại học California, Irvine, ông tiếp tục đạt nhiều thành tựu nổi bật, giải quyết và chứng minh thêm nhiều giả thuyết quan trọng trong lý thuyết số hiện đại, như giả thuyết Katz và giả thuyết Gouvea-Mazur. https://vietnamnet.vn/nha-toan-hoc-la-hau-due-gia-toc-khoa-hoc-hang-dau-trung-quoc-roi-my-ve-nuoc-2464819.html Nhà toán học là hậu duệ gia tộc khoa học hàng đầu Trung Quốc, rời Mỹ về nước TRUNG QUỐC - Việc thế hệ mới nhất của dòng họ Qian - những nhà khoa học tiên phong của Trung Quốc - chọn trở về nước đang thu hút nhiều sự chú ý trong bối cảnh ngày càng nhiều nhà nghiên cứu gốc Hoa rời Mỹ. Một nhà toán học nổi tiếng, đồng thời là thành viên của dòng họ Qian - vốn gắn liền với nhiều tên tuổi tiên phong trong lịch sử khoa học và kỹ thuật Trung Quốc - mới đây đã trở thành nhà khoa học tiếp theo lựa chọn rời Mỹ để trở về Trung Quốc. Sau hơn 40 năm sinh sống và làm việc tại Mỹ, giáo sư Qian Hong đã rời vị trí giáo sư giữ ghế danh hiệu (vị trí được tài trợ lâu dài từ quỹ hiến tặng cho một học giả xuất sắc) tại Đại học Washington để gia nhập Đại học tư thục Westlake - một cơ sở nghiên cứu hàng đầu ở miền đông Trung Quốc. Việc ông được bổ nhiệm làm giáo sư chính thức tại Trung tâm Nghiên cứu Liên ngành thuộc Đại học Westlake ở Hàng Châu (tỉnh Chiết Giang) vào tháng trước đánh dấu sự đảo ngược truyền thống nhiều thập kỷ gia đình sang Mỹ học tập và làm việc. Sự kiện này trở thành tâm điểm chú ý trong giới khoa học Trung Quốc. Trong nhiều thập kỷ, các thế hệ nhà họ Qian đã góp phần định hình hành trình hiện đại hóa khoa học của Trung Quốc, và ít dòng họ nào có vị thế tương đương. Nhà toán học nổi tiếng Qian Hong trở về Trung Quốc sau 40 năm sinh sống và làm việc tại Mỹ. Ảnh: SCMP Ông nội của Qian, Qian Baojun, là người tiên phong nghiên cứu tại Anh vào thập niên 1930, sau đó xây dựng những chương trình đầu tiên về sợi hóa học tại Trung Quốc. Qian Xuesen được xem là “cha đẻ” của chương trình tên lửa nước này, còn Qian Sanqiang là một trong những người đặt nền móng cho nghiên cứu hạt nhân. Trong nhiều năm, nhiều tài năng xuất sắc nhất của dòng họ lại sang Mỹ và tỏa sáng tại các trường đại học lớn, không ít người không bao giờ trở về - trong đó có nhà vật lý đoạt giải Nobel Roger Y. Tsien, cháu của Qian Xuesen. Qian Hong sinh tại Thượng Hải năm 1960, tốt nghiệp ngành vật lý thiên văn tại Đại học Bắc Kinh năm 1982 trước khi sang Đại học Washington ở St. Louis (Mỹ) để làm tiến sĩ ngành hóa sinh và sinh lý học. Theo SCMP, giai đoạn 1990-1994, ông làm nghiên cứu sau tiến sĩ tại Đại học Oregon và Viện Công nghệ California (Caltech), tập trung nghiên cứu nhiệt động lực học và động học của quá trình cuộn gấp protein. Năm 1997, Qian gia nhập khoa Toán ứng dụng tại Đại học Washington ở Seattle, đồng thời giữ vị trí giảng viên kiêm nhiệm tại khoa kỹ thuật sinh học của trường y. Tại đây, ông được trao ghế giáo sư danh hiệu Olga Jung Wan (một vị trí được tài trợ lâu dài từ quỹ hiến tặng của một cá nhân). Hướng nghiên cứu chính của Qian là mô hình toán học trong sinh học, đặc biệt là toán học ngẫu nhiên - lĩnh vực xử lý các biến số ngẫu nhiên - và nhiệt động lực học phi cân bằng. Theo giới thiệu trên website của Đại học Westlake, ông đã đưa ra nhiều khái niệm mới dựa trên nền tảng toán học vững chắc, “góp phần đặt nền móng cho một khung lý thuyết thống nhất trong sinh học”. Năm 2021, Nhà xuất bản Springer phát hành chuyên khảo “Stochastic Chemical Reaction Systems in Biology”, do Qian phối hợp viết cùng Giáo sư Ge Hao (Đại học Bắc Kinh, Trung Quốc). Nhà toán học Qian Hong từng là biên tập viên của nhiều tạp chí thuộc Hội Toán học Ứng dụng và Công nghiệp Mỹ - tổ chức lớn nhất thế giới trong lĩnh vực này. Ông cũng tham gia ban biên tập nhiều tạp chí về hóa sinh - sinh lý học, sinh học hệ thống và sinh học định lượng; được bầu làm hội viên của Hội Vật lý Mỹ năm 2010. Năm 2011, ông đồng sáng lập Hội nghị Nghiên cứu Gordon về Vật lý Ngẫu nhiên trong Sinh học - chuỗi hội nghị quốc tế uy tín kết nối vật lý thống kê và sinh học. Năm 2019, trong một bài viết tưởng nhớ ông nội Qian Baojun, ông chia sẻ rằng dù xuất thân từ ngành hóa học và kỹ thuật hóa học, ông nội luôn coi trọng toán học và vật lý. Qian Baojun, người lấy bằng thạc sĩ ngành hóa học dệt tại Anh, đã thành lập chương trình đào tạo chuyên sâu đầu tiên về sợi hóa học ở Đại học Đông Hoa (trước là Đại học Dệt may Trung Quốc) năm 1954. Sau Cách mạng Văn hóa, ông Baojun thường tìm mọi cơ hội mời cha và cô của mình - đều là các chuyên gia toán học trừu tượng - tham gia nghiên cứu mô hình ngẫu nhiên trong lĩnh vực polymer. “Nhìn lại, tôi nhận ra điều đó ảnh hưởng sâu sắc đến con đường học thuật của mình”, Giáo sư Qian viết.

Cảm nhận Berlin: Từ Rhinstrasse đến Đồng Xuân (Kỳ 1)

https://baotiengdan.com/2026/03/11/cam-nhan-berlin-tu-rhinstrasse-den-dong-xuan-ky-1/ Cảm nhận Berlin: Từ Rhinstrasse đến Đồng Xuân (Kỳ 1) 11/03/2026 Nguyễn Thọ 11-3-2026 Cuối tuần qua tôi lại quay về Berlin, nơi tôi trải qua tuổi trẻ những năm 1960 thế kỷ trước. Từ năm 1991 sang Köln định cư đến nay, tôi đã quay về Berlin cả chục lần và luôn chứng kiến sự thăng trầm của cộng đồng người Việt ở đây. Những năm đầu sau thống nhất nước Đức, khi Chủ nghĩa Xã hội ở miền Đông sụp đổ thì mấy chục ngàn người Việt cũng mất phương hướng. Tự do và hàng hóa phương Tây tràn vào không thay thế được mối lo thất nghiệp, nỗi sợ cho tương lai. Người ta tung tóe, đổ xô nhau buôn bán, chộp giật. Nhiều người lãnh tiền đền bù 3.200 DM để về nước, nhưng không ít kẻ sau khi tiêu hết số tiền đó lại “Đức quay”. Dù sao chộp giật ở một đất nước mà tất cả còn đang ngơ ngác vẫn dễ hơn xứ trời Nam, nơi “đánh quả” là phương sách ngự trị từ sau năm 1975. Thế là những “Ghetto cao tầng” lần lượt xuất hiện ở Đông Đức. Đó là những tòa nhà lắp ghép 5-6 tầng với hàng trăm phòng ký túc xá, từng được CHDC Đức dành cho công nhân nước ngoài. Công nhân đi làm cả ngày, tối về nấu nướng ăn uống, may vá và cuối tuần là nơi trao đổi hàng hóa, mua bán, đóng thùng gửi hàng về nước. Tuy lối sống đậm chất nông dân Việt đã làm cho các “Chung cư thợ” (Arbeiterwohnheim) đó khác hẳn các tòa cao tầng của người Đức về tiêu chuẩn vệ sinh, sự ngăn nắp và tiếng ồn. Nhưng các ông quản lý người Đức vẫn giữ được chúng trong một khuôn khổ tạm chấp nhận được. Bức tường Berlin đổ khiến nước CHDC Đức qua đời. Người Việt thất nghiệp chỉ biết tự nuôi sống bằng cách của mình. Tất cả các khu nhà tập thể đương nhiên trở thành cái chợ, thành nhà kho, văn phòng bán buôn, quán ăn, tiệm cắt tóc v.v. và v.v. Tòa nhà Rhinstrasse 85 từng là một trong những ghetto như vậy. Gọi là ghetto, vì chỉ có người Việt sống chen chúc trong đó, người Đức không dám bén mảng đến. Kể cả cảnh sát cũng ngại vào, nếu không có án mạng. Năm 1994 tôi có việc phải vào đó. Thật khiếp đảm khi đi trong cái hành lang sặc một loại mùi hổ lốn từ thuốc là, mùi tanh cá và nước mắm pha dầu cù là, mờ mờ khói nhang. Tôi suýt phát nôn khi nhìn thấy một bồn tắm nước đỏ lờ lờ, chứa đầy lòng lợn, tanh mùi máu. Ông bạn rủ ngồi lại “làm bát cháo lòng với tiết canh!”, nhưng tôi phải bỏ chạy ngay. Cả một thời kỳ dài hơn chục năm trời, báo chí Đức hay nhắc đến Zigaretten-Mafia (mafia thuốc lá) sau những vụ án mạng do tranh chấp lãnh địa và bảo kê. Tất cả người Việt kinh doanh đều khiếp sợ các băng đảng mang súng AK của “Bộ đội khu 4”. TV-Đức hay đưa những mẩu tin về ráp bố (Razzia) các khu chợ cóc bán quần áo, tạp phẩm của người Việt. Niềm hân hoan thống nhất nước Đức đem lại cho người Việt từ hai miền cũng không kéo dài. Những ngày sau khi bức tường đổ, người Việt Tây Berlin giang tay đón những người đồng bào “mới được giải phóng”. Người miền Đông, được gọi là “Cộng”, tuy ngại ngùng nhưng cũng sẵn sàng đón nhận những cử chỉ đùm bọc của các bác “Kiều” miền Tây, vốn đã hội nhập vững vàng vào xã hội tư bản. Ngày đó không có “ba que” không có “bò đỏ, bò vàng”. Rồi “Kiều” giúp “Cộng” làm đơn xin tỵ nạn, xin trợ cấp xã hội mà không cần biết đến “hòa giải, hòa hợp dân tộc”. Chỉ một thời gian sau, sự khác biệt về văn hóa, về lối sống lại xé hai cộng đồng này ra khỏi nhau. Các bác “Kiều” quay lại với nhau trong các hội “Người Việt ty nạn”. Ngày Tết ngày lễ họ vẫn tụ họp, dưới lá cờ tam tài và bài ca “Tiếng gọi công dân” [1] để nhớ về quê hương. Ở Đông Berlin, các hội “Đồng hương”, “Phụ nữ”, “Cựu chiến binh” mọc lên như nấm. Ngày Tết, lễ bà con vẫn quây quần, quân phục, quân hàm, hát vang bài ca “Năm anh em…”, hoặc “Như có Bác Hồ…”, bất kể là đang đang xin tỵ nạn chính trị hay bán thuốc lá chui. Bức tường trong đầu bỗng mọc lên, vô hình nhưng sừng sững. Giữa vết cắt Bắc – Nam đó có một thứ không thể bị xé. Đó là những gia đình “xuyên vĩ tuyến”. Khối chàng sinh viên miền Nam đã yêu cô thợ dệt, thợ may Bắc. Có anh bộ đội Bắc sau ra quân được sang Đông Đức “đổi đời”. Chưa kịp đóng hòm to, hòm nhỏ gửi về thì nhà máy sập tiệm. Mò sang Tây Đức làm phụ bếp tiệm ăn chưa lâu anh đã phải lòng cô gái con ông chủ gốc Nam. Nhiều mối tình vẫn bền đến hôm nay. *** Dân tộc Đức cũng không thoát khỏi bức tường vô hình trong đầu. Sau những ngày ôm nhau trong nước mắt, mừng hội ngộ, Đông Đức trở về với bi kịch của chế độ bao cấp XHCN đang đổ vỡ. Các xí nghiệp quốc doanh đều đóng cửa vì dùng đồng DM để thanh toán nên mất hẳn sức cạnh tranh. Có nhà máy được bán với giá tượng trưng 1,0 DM mà cũng không ai mua. Thất nghiệp tràn lan. Dân tình bỏ đi. Đông Berlin bỗng vắng vẻ điêu tàn với những con phố mà toàn bộ mặt tiền lở lói thảm hại. Người ta đổ tội cho bọn ngoại quốc làm cho họ mất việc, đổ tội cho bọn tư bản miền Tây sang đây bóc lột. Phát xít mới thắng thế. AfD đang dần trở thành lực lượng chính trị mạnh nhất Đông Đức. Nước Đức thống nhất không tốn viên đạn, không ai bị trả thù, một cô đoàn viên chế độ cũ được làm thủ tướng suốt 16 năm. Sách báo, phim ảnh XHCN nay vẫn lưu hành… Vậy mà bức tường trong đầu vẫn xuất hiện. Thế thì cái hố ngăn cách giữa người Việt với nhau không hề dễ xóa bỏ, khi vẫn còn nhiều kẻ cố tình hay vô ý cầm xẻng đào tiếp. *** Tuy người Việt và người Đức khác nhau rất nhiều, nhưng có một điều giống nhau không thể chối cãi, đó là tính chăm chỉ, cần cù. Một chính khách nào đó của Đức từng nói: “Người Việt là người Phổ Á châu” (Vietnamesen sind die Preussen Asiens). Đức tính chung này cùng đưa đến một kết quả: Đông Đức sau 30 vất vả, khốn khổ nay đã hồi phục. Hôm nay tôi không thể phân biệt được là mình đang đi ở Đông hay Tây Berlin nữa. Những người Việt bán thuốc lá lậu, bán rau, bán hoa, quần áo cũng vậy. Họ đã thoát khỏi cảnh rét run đứng bên cạnh xe hàng từ sáng đến tối, lúc nào cũng lo bị cảnh sát chộp. Một tầng lớp doanh nhân mới đã hình thành và những trung tâm thương mại Đồng Xuân, Thái Bình Dương ra đời để thay thế những ghetto Rhinstrasse. Tất cả các bước thăng trầm này cũng được Minh Thứ, một cậu em rất giang hồ ở Berlin kể lại trong cuốn “Những Mảnh Đời Phiêu Bạt” [2] bằng lối viết sinh động và chân thực. *** Nhưng cho dù là Đồng Xuân, Thái Bình Dương, Sapa (Praha) hay Chợ Hổ (Budapest) thì chúng vẫn là những “cái chợ” kiểu Việt Nam theo đúng nghĩa. Cho dù chính quyền Berlin đã đặt tên cho bến tàu điện “Herzbergstr/ Dong Xuan”, thì công an và phòng thuế vẫn coi đây là địa bàn hoạt động của mafia và bọn trốn thuế. Có lần tôi vào một quán ăn khang trang trong chợ, bỗng ngạc nhiên nhìn thấy khẩu hiệu “Chào mừng đồng chí A, ủy viên TƯ Đảng, Bộ trưởng bộ B. đến thăm Berlin! Ngày… tháng”. Mặc dù đã một tuần trôi qua mà tấm khẩu hiệu vẫn hiên ngang treo trên cái sân khấu có đàn organ, bộ trống kèn sáng lòe, như muốn kéo dài cảm giác tự hào cho ông chủ quán. Sự vươn lên từ Rhinstrasse đến Đồng Xuân là không nhỏ, nhưng vẫn thiếu vắng chất văn hóa đáng phải có sau 35 năm hội nhập. Tôi đến Berlin lần này để giới thiệu sách “Xuyên Qua Mọi Chiến Tuyến”. Buổi họp mặt đã được các bạn Thu Ha Do, và Nguyen Ngoc Hoa chuẩn bị chu đáo, với sự ủng hộ của Madam Tuyết. Anh Phạm Duy Thoại, giáo sư nhãn khoa và bạn Trương Hồng Quang, một nhà nghiên cứu văn học Đức/ Việt nhận giúp đỡ về nội dung. Những gì cảm nhận được trong hai ngày tại trung tâm sự kiện Madam Tuyết Herzbergstr. 57 đã khiến tôi đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác. (Còn tiếp) [1] “Tiếng Gọi Thanh Niên”, nhạc và lời Lưu Hữu Phước 1941. Năm 1956 nhà nước VNCH đổi thành “Tiếng gọi Công Dân” và coi là quốc ca. [2] Minh Thứ, Những Mảnh Đời Phiêu Bạt. NXB Văn Học 11.2025

https://baotiengdan.com/wp-content/uploads/2026/03/1-41.jpg Ghi chú của tác giả: Buôn bán thuốc lá lậu trong những năm 1990 ở Đông Đức. Nguồn: Spiegel

https://baotiengdan.com/wp-content/uploads/2026/03/2-9.jpg Bên tàu điện Herzbergstr/ Dong-Xuan ngay trước mặt chợ Đồng Xuân Berlin. Nguồn: VnExpress https://baotiengdan.com/wp-content/uploads/2026/03/2-8-195x300.jpg Ghi chú của tác giả: Ảnh bìa bút ký “Những Mảnh Đời Phiêu Bạt” là một bức tranh sống động về cuộc đời chìm nổi của phần đông người Việt Đông Berlin.