A one-time treatment tweaked their genes — and lowered their cholesterol

https://www.nbcnews.com/health/heart-health/lower-cholesterol-patients-got-one-time-tweak-genes-rcna263736 A one-time treatment tweaked their genes — and lowered their cholesterol Doctors have never had so many cholesterol-lowering drugs at their disposal, but getting patients to take them every day is difficult. Gene-editing could open a new frontier. April 6, 2026, 6:03 AM CDT By David Cox Christos Soteriou was 29 when he needed a quadruple bypass surgery. Four arteries in his heart had become so clogged with plaque that blood could no longer flow through them. It’s a surprisingly young age to need such a surgery, but extremely high levels of cholesterol run in Soteriou’s family — a genetic condition called familial hypercholesterolemia. His father died of heart disease at 46; his son was diagnosed with elevated cholesterol at 14; and Soteriou himself, now 51, has had two heart attacks since his operation. He’s tried statins and a newer drug, Repatha, to lower his cholesterol, but nothing worked. So, when the opportunity came to join an early-stage clinical trial investigating a cutting-edge way to lower dangerously high cholesterol with a one-time treatment, he jumped at the chance. “I wasn’t too worried, because I’ll try anything at this point,” said Soteriou, from South Australia. The experimental treatment would use CRISPR, a gene-editing tool likened to biological scissors, to make precise cuts in the DNA to turn off a liver gene that prevents lipids — fatty substances including LDL cholesterol and triglycerides — from being cleared from the blood. By turning off the gene, called ANGPTL3, blood lipid levels should fall. Gene editing has emerged as a game-changing therapy for rare genetic diseases including sickle cell disease and beta thalassemia, but it remains relatively unproven in more common health conditions. When the trial’s results were published in The New England Journal of Medicine last November, they created a stir. Patients who received the highest dose saw their LDL cholesterol levels fall by 49% and their triglyceride levels fall by 55%. “It was quite remarkable, the influx of messages we received,” said Dr. Luke Laffin, the trial’s lead investigator and a preventative cardiologist at the Cleveland Clinic. “I still get a message once every couple weeks from physicians saying, ‘My patients saw this on TV and they want to do this.’” Soteriou was among the trial participants who benefited from a significant cholesterol reduction. “My doctors and cardiologist, they’ve been quite shocked,” he said. “They said, ‘Jeez, it’s better than it’s ever been.’” This study, funded by CRISPR Therapeutics, was carried out in just 15 people in 2024, but experts say it may represent a paradigm shift in the management of heart disease. Larger trials are already underway, including some exploring new ways of lowering lipid levels through inhibiting or switching off different genes. While there is still much to be learned about the long-term safety of this approach, and how well it works across different patient groups, some cardiologists believe it will ultimately be transformative. Read more about heart health • Cholesterol screening and treatment for younger adults, new guidelines suggest • Some older women may not need blood pressure meds just yet • New blood pressure drug helps people with uncontrolled hypertension in trial In the late 2000s, the cardiologist Dr. Kiran Musunuru, a professor of medicine at the University of Pennsylvania, began investigating a long-standing medical mystery: why some families reported having extraordinarily low levels of cholesterol. Using a new technology which enabled scientists to sequence all 20,000 genes in a person’s DNA at once, Musunuru and others began to uncover their secrets. Key liver genes — including ANGPTL3 and another called PCSK9 — were either dialed down or turned off entirely. When Musunuru later experimented with using CRISPR to switch off PCSK9 in mice and primates, their cholesterol levels fell and remained low. “These people won the genetic lottery,” Musunuru said. “They are protected against heart disease, and they have no adverse health consequences whatsoever.” Over the following decade, Musunuru co-founded a company, Verve Therapeutics, with the aim of using this discovery to permanently lower cholesterol in humans. The company has two trials in progress: one using gene-editing to inactivate PCSK9 in people with familial hypercholesterolemia or coronary artery disease, and another using the same approach to inactivate ANGPTL3 in people deemed at high risk of a heart attack or stroke. While the results are yet to be published, preliminary data from the PCSK9 trial indicates significant reductions in LDL cholesterol. Musurunu said he is optimistic that these treatments could become available by the early 2030s to a subset of patients, for example people recuperating from a heart attack. “Before they leave [the hospital], they get this one-time therapy that permanently reduces their cholesterol levels,” he said. “They’re protected from that next heart attack.” If safety could be guaranteed, he believes that the use cases could be expanded to high-risk groups for heart disease, such as people with Type 2 diabetes. Perhaps eventually, he said, it could be administered more broadly to certain people in early adulthood as a way of conferring lifelong protection against cardiovascular diseases. “If enough people in the population took this at like, 20 years of age, it would improve life expectancy,” he said. “People won’t be having heart attacks. That is the potential impact of this.” That vision is still a ways off, with larger and longer trials needed. But other cardiologists with no commercial stake in the technology are also captivated by the concept of using gene editing to deliver a one-time therapy to prevent people from accruing damaging levels of blood lipids. “I love the idea of one and done,” said Dr. Priscilla Hsue, chief of the cardiology division at UCLA Health. “Durably lowering cholesterol for the rest of your life, could be transformational for some patients.” The reason for this excitement is simple: Though current cholesterol-lowering medications are effective, they often require patients to take them for the rest of their lives. Many find that impossible. Marco Carabott, 54, knows he should have paid more attention to taking his medications. After 15 years managing various fast-food restaurants, and, by his own admission, eating breakfast, lunch and dinner at them, he was diagnosed with high LDL cholesterol and prescribed a cocktail of statins. “But I’ve been notoriously poor at taking medication,” Carabott, of Adelaide, South Australia, said. “Forgetful, lazy. I kind of assumed I was going to die a bit younger than perhaps the average, and I just took that in my stride a little bit.” Eventually he had a heart attack, and, like Soteriou, needed a quadruple bypass to open his blocked arteries. It’s a story that reflects one of the ongoing challenges faced in heart disease prevention. On the one hand, cardiologists have never had so many cholesterol-lowering drugs at their disposal. They include statins and ezetimibe, newer drugs such as bempedoic acid, and a class of injectable medications called PCSK9 inhibitors that block the protein produced by the PCSK9 gene, allowing the liver to remove more cholesterol from the blood. But relatively few patients take them for a sustained period of time. Reasons range from patients forgetting to take multiple drugs, to costs, to symptoms of statin intolerance such as muscle and joint pains. Research has suggested that anywhere between 25-50% of statin users stop taking the drugs within one year, while another study found that more than 50% of heart attack survivors quit their statins within two years, despite being medically advised to take them for the rest of their life. “If you look at how many patients are taking these therapies at two years, at five years, the numbers are really staggeringly low, even in patients that have known cardiovascular disease,” Hsue said. Laffin, of the Cleveland Clinic, said one of the challenges is that high cholesterol is completely symptomless, and patients often feel perfectly well, up to the point where they have a heart attack. “People are walking around, they don’t feel any better taking a statin, for example,” he said. “So there’s less impetus to take these medicines.” Like Soteriou, Carabott also joined the CRISPR trial. Twelve months after he received the treatment, a blood test revealed that his triglyceride levels had fallen by more than half. He said he hopes that in the coming years, he’ll be able to take lower doses of his statins, or one day even quit them entirely. Many questions still remain about using gene editing to lower cholesterol. Chief among them: Are there any unusual or unexpected side effects that might emerge years down the line as a result? The Food and Drug Administration has recommended that researchers monitor the trial participants over the next 15 years. “We need a better understanding of, are there downsides, or is something going to turn up five years from now that we never expected?” said Dr. Steven Nissen, chief academic officer at the Cleveland Clinic’s Heart, Vascular & Thoracic Institute and the CRISPR study’s senior investigator. In the short term, the side effects reported in the trial were minor back pain, nausea and elevated liver enzymes, all of which went away on their own. Musurunu said that some degree of temporary liver stress is expected, as the gene-editing machinery is being delivered to virtually all of the liver cells. “It’s typically not an issue,” he said. “You wait a few days or a few weeks, and then things come back to normal.” But there’s a more worrisome concern in the minds of scientists. Namely, what happens if something goes awry and a tool like CRISPR mistakenly edits a different spot, somewhere else in the genome? The potential consequences of these so-called off-target effects are unknown. While this has never been observed in either humans or animals, cardiologists say it is of vital importance to rule it out. “I think we’re still in the discovery phase,” Hsue said. “Could there be unintended damage to DNA that we just don’t know about? Will someone’s body react [to the treatment] in an unusual way that will lead to inflammation? We don’t really know.” According to Dr. Robert Rosenson, a professor of cardiovascular medicine at the Icahn School of Medicine at Mount Sinai in New York, other trials are attempting to reduce the risk of off-target effects by using a different means of turning off key liver genes, known as base editing. Rosenson plans to be involved in one of those trials with Verve Therapeutics. Rosenson said that if CRISPR is a scissor that cuts both strands of DNA, base editing is an eraser that substitutes one chemical letter, or base, in a single strand of DNA. Other researchers have previously suggested that base editing may be safer, although more human studies are needed. “It’s a more specific approach, and I think this is critical as we offer this approach to larger numbers of individuals,” Rosenson said. “Safety becomes pre-eminent.” Soteriou, now 16 months out from the clinical trial, said he hopes that the treatment will manage to preserve their health for a little longer. His son Jade is set to receive the same full dose of the therapy as part of the next stage of the trial, and Soteriou is optimistic that it could prevent him from experiencing a similar fate. “For me, I know it’s not unclogging my arteries, but I just think it’s given me a little bit more hope for a few more years,” Soteriou said. “You’ve got to face reality sometimes, and before I was worried about not having long to live. I just hope my son won’t have to go through what I’ve had to go through.”

Cuộc Nam Tiến Của Người Việt -- Người Chăm, Người Khmer, Người Hoa kiều, Các Giáo Sĩ, Thực Dân Ở Đàng Trong Thế Kỷ 16-19

https://www.youtube.com/watch?v=0G15mvyq_Dg Nam tiến ở Đàng trong Sử Việt: NGUỒN GỐC Người Miền Nam https://www.youtube.com/watch?v=tRkaMV7d5ic Campuchia Mất Tây Nam Bộ Như Thế Nào? https://www.youtube.com/watch?v=HjtY2LcRu9g Sơ Lược Mạc Cửu Khai Phá Hà Tiên - Từ Vùng Đất Hoang Đến Thương Cảng Thịnh Vượng Alexandre de Rhodes https://www.ignatianspirituality.com/ignatian-voices/16th-and-17th-century-ignatian-voices/alexandre-de-rhodes-sj/ Alexandre de Rhodes, SJ (1591-1660) https://www.youtube.com/watch?v=IhMKs8AQ7o8#:~:text=B%C3%81%20%C4%90A%20L%E1%BB%98C%2C%20NG%C6%AF%E1%BB%9CI%20PH%C3%81P%20THAY%20%C4%90%E1%BB%94I,NAM%20%2D%20YouTube.%20This%20content%20isn't%20available. Pierre Pigneau de Béhaine BÁ ĐA LỘC, NGƯỜI PHÁP THAY ĐỔI MÃI MÃI LỊCH SỬ VIỆT NAM

How America Got Into This Mess and How We Recover: Reflections from a Columnist’s Life

https://www.youtube.com/watch?v=mBHUVEUvNeU How America Got Into This Mess and How We Recover: Reflections from a Columnist’s Life

Lịch Sử Công Giáo Ở Việt Nam

https://gxdaminh.net/z/tusach/lichsugiaohoi/lsgh2-08.htm Thế kỷ XVI-XVII các linh mục truyền giáo Bồ đào nha, Tây ban nha, Pháp vào nước Việt, và cả vùng chung quanh (Đông Nam Á và Đông dương). Thế kỷ XVIII Truyền bá KTG rộng rãi vùng Bắc, Trung, Nam, nhất là vùng Trung và Nam từ Thanh hóa trở xuống. Các linh mục ngoại quốc được cho phép truyền đạo và còn giúp đỡ nhiều mặt (Chúa Trịnh Đàng ngoài, Chúa Nguyễn Đàng trong, một số vua, quan, công chúa...). Thế kỷ XIX Nguyễn Ánh dựa vàp thế lực ngoại bang như Xiêm la, Pháp, dùng ảnh hưởng các ông cố đạo để giúp diệt dòng họ ba anh em Tây Sơn, giành ngai vàng và thống nhất đất nước. Nhưng sau đó lại bắt đầu thấy mối nguy mất nước nên cấm đạo. Bế quan tỏa cảng và các phong trào khởi nghĩa bắt đầu. Thế kỷ XX Thực dân đế quốc hợp tác nhau gây ảnh hưởng, cùng quan lại phong kiến và những người tay sai theo Pháp theo đạo Ki tô bóc lột dân VN, chia rẽ. Quân phiệt Nhật cũng tìm cách áp bức dân VN nhưng sau khi thua trận phải nhường lại chỗ đứng cho phe Đồng Minh Anh-Pháp-Mỹ. Mỹ nhảy vào Đông dương thế Pháp sau Thế chiến thứ hai. Alexandre de Rhodes https://www.ignatianspirituality.com/ignatian-voices/16th-and-17th-century-ignatian-voices/alexandre-de-rhodes-sj/ Alexandre de Rhodes, SJ (1591-1660) Alexandre de Rhodes, SJ, was a missionary in Vietnam. Alexandre de Rhodes was born in France in 1591. Entering the Jesuits, de Rhodes soon decided to dedicate his life to missionary work. A Jesuit mission had been established in Hanoi, Vietnam, in 1615, and de Rhodes arrived there soon after. He spent 10 years in and around the Court at Hanoi, where he wrote the first Vietnamese Catechism. He wrote many books about Vietnam, but de Rhodes’s most significant work was the first Portuguese-Latin-Vietnamese dictionary. The dictionary was later used by scholars to create a new Vietnamese writing system, based on the Roman alphabet, which is still used today. Suspicion of Christians led to a 10-year exile in the Portuguese colony of Macau, off the Chinese coast. De Rhodes was able to return to Vietnam for six years before being sentenced to death for his missionary work. The sentence was commuted to exile, and de Rhodes spent time in Rome before beginning a new mission in Persia. He died in Persia in 1660. Pierre Pigneau de Béhaine BÁ ĐA LỘC, NGƯỜI PHÁP THAY ĐỔI MÃI MÃI LỊCH SỬ VIỆT NAM https://www.youtube.com/watch?v=IhMKs8AQ7o8#:~:text=B%C3%81%20%C4%90A%20L%E1%BB%98C%2C%20NG%C6%AF%E1%BB%9CI%20PH%C3%81P%20THAY%20%C4%90%E1%BB%94I,NAM%20%2D%20YouTube.%20This%20content%20isn't%20available. Related Link: https://thanhnien.vn/nhung-nha-tho-doc-dao-lang-song-noi-chu-quoc-ngu-in-dau-hon-mot-the-ky-18526032620174419.htm Tiểu chủng viện Làng Sông (xã Tuy Phước, Gia Lai; trước đây thuộc tỉnh Bình Định) không chỉ mang vẻ đẹp kiến trúc Gothic hiếm có giữa làng quê miền Trung, mà còn ghi dấu hành trình hình thành và lan tỏa chữ Quốc ngữ hơn một thế kỷ. Tiểu chủng viện Làng Sông hôm nay không còn là không gian khép kín của riêng giáo hội. Nơi đây đã trở thành điểm hành hương quen thuộc của giáo dân, đồng thời là điểm dừng chân của du khách và các nhà nghiên cứu trong, ngoài nước. Người ta tìm đến Làng Sông để ngắm một công trình Gothic phương Tây nổi bật giữa đồng lúa mênh mang ở hạ lưu sông Hà Thanh, để nghe kể về những trang sách chữ Quốc ngữ đầu tiên và chạm vào lớp trầm tích văn hóa vẫn còn nguyên hơi thở lịch sử....Theo tài liệu của Giáo phận Quy Nhơn, Tiểu chủng viện Làng Sông được hình thành trong khoảng thời gian từ sau năm 1841 đến trước năm 1850. Thuở ban đầu, nơi đây chỉ là những ngôi nhà mái tranh, vách phên tre, tọa lạc trên một gò cao, xung quanh là hào nước và đồng lúa bát ngát. Năm 1885, một biến cố lịch sử đã khiến toàn bộ chủng viện và tòa giám mục bị thiêu hủy. Hai năm sau, công cuộc tái thiết bắt đầu. Đến năm 1892, khi nhà nguyện hoàn thành, 14 cây sao được trồng dọc lối đi từ sân nhà nguyện ra cổng, cùng 4 cây khác trước các dãy nhà phía đông và tây. Qua hơn một thế kỷ, những hàng sao ấy đã trở thành biểu tượng xanh mát, in sâu trong ký ức nhiều thế hệ. Năm 1925, cha Damien Grangeon Mẫn (1857 - 1933) cho xây dựng lại Chủng viện Làng Sông theo thiết kế của cha Charles Dorgeville (1881 - 1956). Công trình được khánh thành ngày 21.9.1927 và tồn tại đến hôm nay như một dấu mốc bền bỉ của lịch sử truyền giáo tại miền Trung. NHÀ IN LÀNG SÔNG - LINH HỒN CỦA DI SẢN Nếu kiến trúc tạo nên hình hài Làng Sông, thì Nhà in Làng Sông chính là linh hồn của di sản này. Đây được xem là giá trị nổi bật nhất của Tiểu chủng viện, đồng thời là một trong ba nhà in chữ Quốc ngữ sớm nhất Việt Nam, bên cạnh Tân Định (Sài Gòn) và Ninh Phú (Hà Nội). Nhà in Làng Sông được cha Eugène Charbonnier Trí thành lập năm 1868 trong khuôn viên chủng viện. Sau khi bị phá hủy năm 1885, đến năm 1904, cha Damien Grangeon Mẫn cho tái thiết và giao cho linh mục Paul Maheu, người được đào tạo bài bản về kỹ thuật in ấn tại Hồng Kông, làm giám đốc. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh Quang (Hội Khoa học lịch sử tỉnh Gia Lai) và linh mục Gioan Võ Đình Đệ (Giáo phận Quy Nhơn), giai đoạn 1904 - 1930, khi linh mục Paul Maheu làm giám đốc, là thời kỳ hưng thịnh nhất của Nhà in Làng Sông. Hệ thống máy in hiện đại, khổ lớn nhất thời bấy giờ cho phép nơi đây xuất bản một khối lượng sách, báo đồ sộ. Không chỉ in sách Latin và tiếng Pháp, Nhà in Làng Sông còn xuất bản một kho tàng sách Quốc ngữ phong phú: giáo lý, kinh thánh, giáo dục ấu học - trung học, truyện, tiểu thuyết, kịch, tạp chí, tuồng hát bội, lịch, sách dịch… Nhiều sách giáo khoa như Phép đánh vần, Con nít học nói, Ấu học, Trung học, Địa dư sơ lược... được tái bản nhiều lần. Đặc biệt, Hai chị em lưu lạc (1927) được ghi nhận là tiểu thuyết thiếu nhi đầu tiên của văn chương Nam Trung bộ. Tháng 11.1933, một cơn bão lớn làm sập Nhà in Làng Sông. Năm 1934, giáo phận khởi công xây dựng Nhà in Quy Nhơn. Đến năm 1935, hai nhà in hoạt động song song trước khi Làng Sông sáp nhập vào Quy Nhơn. Ấn phẩm cuối cùng được in tại Làng Sông vào tháng 12.1953, khép lại gần một thế kỷ tồn tại, để lại một di sản chữ Quốc ngữ đồ sộ hiện còn lưu giữ tại Thư viện quốc gia.

CỘI RỄ CỦA CHIẾN TRANH ĐƯƠNG ĐẠI: CÁI NHÌN TỪ TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO

https://thuvienhoasen.org/a43650/coi-re-cua-chien-tranh-duong-dai-cai-nhin-tu-triet-hoc-phat-giao CỘI RỄ CỦA CHIẾN TRANH ĐƯƠNG ĐẠI: CÁI NHÌN TỪ TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO https://thuvienhoasen.org/images/file/YgjvQtWI3ggBAJQZ/trung-dong-khoi-lua.jpg Chiến tranh Trung Đông, Thủ đô Iran (ảnh AP) Mở đầu Chiến tranh đương đại, dù được khoác lên mình những lý do như an ninh, chủ quyền hay bảo vệ lợi ích quốc gia, vẫn luôn là một trong những biểu hiện khốc liệt nhất của khổ đau nhân loại. Các cách tiếp cận truyền thống thường lý giải chiến tranh từ góc độ chính trị, kinh tế hoặc địa chiến lược. Tuy nhiên, triết học Phật giáo lại đề xuất một hướng tiếp cận sâu hơn: truy nguyên chiến tranh từ chính nội tâm con người. Theo đó, mọi xung đột bên ngoài đều phản ánh những bất ổn bên trong, và cội rễ thực sự của chiến tranh không nằm ở vũ khí hay biên giới, mà nằm ở tâm thức chưa được chuyển hóa. 1. Tam độc: Nguồn gốc nội tại của xung đột Trong triết học Phật giáo, “tam độc” – tham, sân, si – được xem là căn nguyên của mọi khổ đau. Ba yếu tố này không chỉ chi phối đời sống cá nhân mà còn mở rộng thành các động lực gây xung đột ở cấp độ tập thể. Tham (lobha) biểu hiện qua khát vọng chiếm hữu vô hạn: tài nguyên, lãnh thổ, quyền lực và ảnh hưởng. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, lòng tham không còn giới hạn ở cá nhân mà trở thành động lực của các quốc gia và tập đoàn. Sân (dosa) là trạng thái thù hận và đối kháng. Khi được nuôi dưỡng bởi lịch sử, ký ức tập thể hoặc tuyên truyền, sân hận dễ dàng biến thành bạo lực có tổ chức, hợp thức hóa chiến tranh. Si (moha) là vô minh – không nhận ra bản chất tương liên của thế giới. Chính sự thiếu hiểu biết này khiến con người tin vào những ranh giới tuyệt đối, những chân lý độc tôn và những kẻ thù “cần bị tiêu diệt”. Như vậy, chiến tranh không phải là hiện tượng ngẫu nhiên, mà là hệ quả tất yếu khi tam độc vận hành ở quy mô lớn. 2. Ảo tưởng về cái tôi và sự hình thành xung đột tập thể Một trong những giáo lý trung tâm của Phật giáo là “vô ngã” (anatta) – phủ nhận sự tồn tại của một cái tôi cố định, độc lập. Tuy nhiên, trong thực tế xã hội, con người lại không ngừng tạo dựng và bảo vệ các dạng “cái tôi mở rộng” như dân tộc, tôn giáo hay ý thức hệ. Chính sự đồng nhất này tạo nên ranh giới giữa “chúng ta” và “họ”. Khi cái tôi tập thể bị đe dọa, con người dễ dàng chấp nhận hoặc ủng hộ bạo lực như một hành động tự vệ chính đáng. Từ đó, chiến tranh được hợp lý hóa không chỉ về mặt chính trị mà còn về mặt tâm lý và đạo đức. Phật giáo cho rằng đây là biểu hiện của “ngã chấp” – sự bám víu vào một bản sắc tưởng tượng. Khi ngã chấp càng mạnh, xung đột càng trở nên gay gắt. 3. Duyên khởi và bản chất liên đới của chiến tranh Học thuyết “duyên khởi” (pratītyasamutpāda) của Phật giáo khẳng định rằng mọi hiện tượng đều phát sinh từ sự tương tác của nhiều điều kiện. Chiến tranh, do đó, không thể được hiểu như hành động đơn lẻ của một cá nhân hay quốc gia, mà là kết quả của một mạng lưới nhân duyên phức tạp. Những yếu tố như bất bình đẳng kinh tế, di sản lịch sử, xung đột văn hóa và sai lầm trong chính sách đều góp phần tạo nên điều kiện cho chiến tranh nổ ra. Cách nhìn này giúp vượt qua lối tư duy nhị nguyên “đúng – sai”, thay vào đó là nhận thức toàn diện về trách nhiệm chung. Nhìn từ duyên khởi, không có “kẻ ác tuyệt đối”, mà chỉ có những điều kiện dẫn đến hành vi gây hại. Điều này mở ra khả năng đối thoại và hòa giải thay vì chỉ trừng phạt và đối đầu. 4. Chiến tranh như biểu hiện tập thể của khổ đau Trong Phật giáo, “khổ” (dukkha) là một đặc tính phổ quát của tồn tại. Chiến tranh có thể được xem là biểu hiện tập thể của khổ đau này, khi nỗi sợ hãi, bất an và tổn thương lan rộng từ cá nhân đến cộng đồng. Một vòng lặp thường thấy là: sợ hãi dẫn đến phòng vệ, phòng vệ dẫn đến tấn công, và tấn công lại tạo ra thêm sợ hãi. Chu trình này tự củng cố và leo thang, khiến xung đột ngày càng khó kiểm soát. Nếu không có sự can thiệp từ nhận thức và đạo đức, vòng lặp này có thể kéo dài vô hạn, giống như một dạng “luân hồi” của bạo lực trong đời sống xã hội. 5. Vô minh trong thời đại hiện đại Một nghịch lý đáng chú ý là: dù khoa học và công nghệ phát triển vượt bậc, con người vẫn chưa vượt qua được vô minh ở cấp độ nhận thức. Thông tin bị thao túng, truyền thông bị chính trị hóa, và các hệ tư tưởng cực đoan tiếp tục định hình cách con người nhìn thế giới. Sự thiếu vắng chánh niệm khiến các quyết định quan trọng – đặc biệt trong chính trị và quân sự – dễ bị chi phối bởi cảm xúc, định kiến và áp lực ngắn hạn. Điều này làm gia tăng nguy cơ xung đột và giảm khả năng giải quyết hòa bình. 6. Hướng tiếp cận giải quyết xung đột từ Phật giáo Từ góc nhìn Phật giáo, việc chấm dứt chiến tranh không thể chỉ dựa vào các hiệp định hay cân bằng quyền lực, mà cần một sự chuyển hóa sâu sắc ở cả cá nhân lẫn tập thể. Trước hết là sự tu dưỡng nội tâm: giảm tham bằng cách thực hành tri túc, giảm sân thông qua lòng từ bi, và giảm si bằng trí tuệ. Khi con người hiểu rõ bản chất liên đới của tồn tại, họ sẽ ít có xu hướng gây hại cho người khác. Thứ hai là việc nuôi dưỡng từ bi và bất bạo động trong quan hệ quốc tế. Điều này không có nghĩa là thụ động, mà là hành động dựa trên hiểu biết và tôn trọng lẫn nhau. Cuối cùng là áp dụng chánh niệm vào quá trình ra quyết định. Một xã hội có ý thức rõ ràng về hậu quả của hành động sẽ có khả năng ngăn chặn xung đột từ sớm, thay vì chỉ phản ứng khi chiến tranh đã bùng nổ. Kết luận Từ góc nhìn triết học Phật giáo, chiến tranh đương đại không chỉ là sản phẩm của những xung đột bên ngoài, mà là biểu hiện của những bất ổn sâu xa trong tâm thức con người. Khi tham, sân, si vẫn còn chi phối, chiến tranh sẽ tiếp tục tái diễn dưới những hình thức khác nhau. Do đó, con đường hướng tới hòa bình bền vững không chỉ nằm ở việc thay đổi cấu trúc chính trị hay kinh tế, mà còn ở việc chuyển hóa nhận thức và đạo đức của con người. Chỉ khi con người hiểu rõ chính mình và mối liên hệ với thế giới, chiến tranh mới thực sự có thể được vượt qua. Hòa Nguyễn THAM: https://baotiengdan.com/2026/03/26/nghi-van-dang-sau-nhung-tuyen-bo-cua-trump-ve-cuoc-chien-voi-iran/ ...“TÔI VUI MỪNG THÔNG BÁO RẰNG HOA KỲ VÀ IRAN ĐÃ CÓ NHỮNG CUỘC TRAO ĐỔI RẤT TỐT VÀ HIỆU QUẢ TRONG HAI NGÀY QUA VỀ VIỆC GIẢI QUYẾT HOÀN TOÀN VÀ TRIỆT ĐỂ MỌI THÙ ĐỊCH Ở TRUNG ĐÔNG. DỰA TRÊN THÁI ĐỘ VÀ TINH THẦN TRONG NHỮNG CUỘC THẢO LUẬN SÂU SẮC, CHI TIẾT VÀ MANG TÍNH XÂY DỰNG NÀY — SẼ TIẾP DIỄN TRONG TUẦN — TÔI ĐÃ CHỈ THỊ BỘ CHIẾN TRANH HOÃN MỌI CUỘC TẤN CÔNG QUÂN SỰ NHẰM VÀO CÁC NHÀ MÁY ĐIỆN VÀ CƠ SỞ NĂNG LƯỢNG CỦA IRAN TRONG 5 NGÀY, PHỤ THUỘC VÀO KẾT QUẢ CỦA CÁC CUỘC GẶP VÀ THẢO LUẬN ĐANG DIỄN RA. XIN CẢM ƠN QUÝ VỊ! — TỔNG THỐNG DONALD J. TRUMP”. Khoảng thời gian 5 ngày mà Trump cam kết tạm dừng lời đe dọa này — bản thân cuộc chiến vẫn tiếp diễn — trùng đúng các ngày thị trường chứng khoán mở cửa. Theo The Kobeissi Letter, một bản tin phân tích thị trường chứng khoán, chỉ số S&P 500 đã tăng vọt 240 điểm. Giá dầu Brent giảm xuống còn 96 USD/ thùng. Rồi Iran bác bỏ các tuyên bố của Trump và nói các lãnh đạo của họ không hề có “bất kỳ liên lạc trực tiếp hay gián tiếp” nào với phía Trump. Bộ Ngoại giao Iran nói Trump đang cố “kéo giá năng lượng xuống và câu giờ để triển khai kế hoạch quân sự của mình”. Iran khẳng định, các nước trong khu vực đã tiếp cận họ để đàm phán, và “phản hồi của chúng tôi với tất cả các nước là rõ ràng: Chúng tôi không phải bên khởi đầu cuộc chiến này, và mọi yêu cầu như vậy phải được chuyển cho Washington”. Chỉ số S&P lại giảm 120 điểm và giá dầu Brent tăng lên khoảng 100 USD/thùng. “Chuyện gì đang diễn ra ở đây?” Adam Kobeissi viết trong bản tin của ông về thị trường. Câu trả lời mà mạng xã hội lập tức nhảy vào là: Thao túng thị trường. Nhà kinh tế Paul Krugman cũng gợi ý điều tương tự hôm nay, lưu ý rằng người có thông tin nội bộ “hoàn toàn có thể bán khống một loạt hợp đồng tương lai dầu thô ở mức giá rất cao — Brent cuối tuần qua hơn 112 USD — rồi mua lại ngay sau khi Trump tuyên bố tiến triển lớn, nhưng trước khi Iran phủ nhận. Và như vậy họ có thể thu một khoản lợi nhuận cực kỳ lớn”. Thực tế, cuối ngày, các phóng viên như Yun Li của CNBC cho biết, khoảng 15 phút trước tuyên bố của Trump, đã có một đợt nhảy vọt đột ngột trong hợp đồng tương lai S&P 500 và dầu. Krugman còn có những nhận định khác. Trump đã đe dọa “phạm một tội ác chiến tranh ở quy mô lớn” bằng cách đánh vào các cơ sở năng lượng dân sự và “hẳn đang tìm đường thoát”. Krugman lưu ý, không có lý do rõ ràng nào để Iran muốn đạt được thỏa thuận lúc này: Có vẻ họ đang thắng theo tiêu chí làm Mỹ mất mặt bằng cách kéo dài cuộc chiến. Krugman nêu một điểm lớn: “Hãy nghĩ xem vị thế của Mỹ trên thế giới đã bị suy yếu đến mức nào, không chỉ bởi việc thất bại rõ ràng trong việc khuất phục một cường quốc hạng tư, mà còn bởi thực tế là mọi người giờ đều biết rằng bạn không thể tin bất cứ điều gì, không thể tin bất kỳ cam kết nào mà Mỹ đưa ra. Bạn không thể trông đợi Mỹ thực hiện lời hứa, và cả lời đe dọa. Và mặc định bây giờ phải là bất kỳ điều gì chính quyền này nói đều là lời nói dối”.

Two Dominant Models for Making Decisions - Pros and Cons

The quality of our lives is determined by the quality of the decisions we make about how to move into the future. There are two dominant models for how to make those decisions. The first is the heroic-visionary model. In this model, a leader sees further into the future than everybody else. He goes with his instincts. He takes big risks and makes bold choices. This model seems inspiring and romantic until the heroic leader leads you off a cliff. Napoleon seemed all-knowing until he pursued his invasion of Russia into the wintertime. The failures of the heroic model induced people to come up with an opposite approach, which we’ll call [the second model]the technocratic model. The technocrat is taught not to go with his gut but instead to use reason, amass data, and weigh evidence using a formal and impersonal decision-making methodology, like a decision tree, matrix, or spreadsheet. This is the kind of decision-making process that often gets taught in business schools. It seems so sober and scientific. The problem is that the world is complicated, and most of it cannot be quantified and put into a spreadsheet. You wind up with Robert McNamara leading a disastrous war in Vietnam. You wind up with all those finely trained executives at Kodak who didn’t foresee that the future of photography was going to be digital. In their own bland way, the technocrats can be even more arrogant than the heroic visionaries because they don’t have any humanistic insight into how people behave.... David Brooks https://www.theatlantic.com/ideas/2026/03/make-better-decisions-trimmer/686522/ America Needs a Trimmer

Cô Hồng

Người ta thường gọi chị là "cô Hồng," dù đó thực sự không phải là tên thật trong giấy khai sanh của chị. Chẳng qua vì chị không thích cái tên dành cho con trai do người cha đặt, do ông quá mong cầu con trai nối dõi sau khi bà mẹ sanh liên tiếp mấy đứa con gái. Người nhà biết ý chị không thích mang tên ngược đời đó, nên phải im lặng chấp nhận khi chị tự xưng là "Hồng" với người ngoài. Không ai nói ra vào; cũng chẳng ai đính chính làm gì. Nhưng trong gia đình, với các em, chị vẫn là "chị Tư," và cha mẹ cứ tiếp tục dùng tên khai sanh khi nói với chị. Chị cũng không bực dọc hay phản đối. Chị học không cao. Chị suy nghĩ đơn giản, thấy sao nói vậy. Khi hết lớp mười hay có lẽ sau khi rớt tú tài một, chị may mắn được người bà con giúp giới thiệu vào làm thư ký cho nhà máy điện ở Thủ đức. Ngày ngày chị dậy sớm, tự pha cà phê uống vội rồi ra góc đường gần nhà chờ xe buýt công ty đến rước đi làm. Công ty có căng-tin nên chị ăn sáng và trưa tại đó. Đến chiều chị lại đi về bằng xe buýt công ty. Khoảng 5 hay 6 giờ chị đã có mặt ở nhà. Chị thường kể về các tai nạn xe cộ khủng khiếp ở Ngã Ba Hàng Xanh mà chị thường thấy trên đường đi làm từ Sài gòn ra Thủ Đức. Trước 1975, nhờ đồng lương và việc làm ổn định, chị cảm thấy tự tin, vững vàng, hài lòng với đời sống tự lập của mình. Chị sống thoải mái. So ra, thu nhập của chị có vẻ khá nhất so với các người chị kia trong gia đình. Đi làm về và ngày nghỉ cuối tuần, chị đọc thêm báo chí để học hỏi, dẫn vài em nhỏ đi xe lam ra Sài gòn chơi, ăn mì hay hủ tiếu nơi Hải ký mì gia trên đường Lê Thánh Tôn, rồi ghé hiệu sách Khai Trí mua thêm sách về nữ công, gia chánh, đan móc, thêu thùa.... Đôi khi chị dẫn vài đứa em đi xem xi nê ở rạp Rex hay rạp Đại Nam, vì chị không có bạn trai, đi một mình thời đó không tiện. Thời gian còn lại, nhất là dịp gần Noel hay Tết, chị dốc hết sức chăm chỉ thêu may áo quần trẻ em, kiếm thêm tiền phụ giúp cha mẹ nuôi đàn em tám đứa -đứa nhỏ nhất chưa vào tiểu học. Vì bận bịu như vậy, tuổi đời chồng chất mà chị vẫn còn độc thân, và chẳng mong cầu gì hơn. Chị khéo léo tự mua máy sấy tóc, và các dụng cụ làm tóc hay trang điểm, rồi cuối tuần tự gội đầu, uốn tóc, hay chăm sóc nhan sắc của mình. Không bao giờ chị đi đến tiệm như các người phụ nữ đi làm có tiền khác cả trong nhà lẫn ngoài xóm. Chị cần kiệm lắm: mỗi dịp đi chợ Tết cuối năm, chị thích đến xem và chọn mua giầy dép hay túi sách các nơi bán "sôn." Các món hàng kha khá, dù hết hợp thời trang, tồn đọng từ năm cũ, hoặc hàng bị chê hay đã dùng của các bà vợ lính Mỹ muốn tống đi, thường được đổ đống trên tấm bạt lớn trên lề đường, với tấm bảng "Đại hạ giá." Khách qua lại ghé xem, dù giá khá hời, vẫn có người mặc cả. Chị ra đời đi làm sớm, nên biết đồng tiển khó kiếm, nên chị chi tiêu dè sẻn. Ngay cả đi xe lam chị cũng để ý giá cả, và thường không để ai tính sai. Vả lại chị đã nuôi một ý định trong đầu. Chị dành dụm, mong có ngày đủ tiền sẽ mua một cuộc đất nhỏ ở ngoại thành, xây nhà riêng để về hưu được vui thú điền viên theo ý mình. Nhưng ý ấy chị luôn giữ kín trong lòng, ít nói với người nào trong gia đình. Chi yếu tim, thường bị đổ mồ hôi tay, và gặp khó khăn khi may vá, thêu thùa. Hồi còn nhỏ, chị hay hốt hoảng và sợ ma, cũng như dễ bị giật mình, lo âu thái quá. Nhưng như phần lớn các cô gái khác, khi là học sinh đệ nhị cấp, chị vương vấn một mối tình vô vọng, vì người chị yêu thầm "đã tận hiến cuộc đời cho Thiên Chúa." Nhưng mối tình đầu ấy lại để lại dấu ấn sâu sắc, theo chị mãi cho đến cuối đời. Cũng vì thế mà chị là người đầu tiên trong các anh chị em chọn theo Ki tô giáo. Có lẽ sau một thời gian nguôi ngoai, khi đã quá tuổi ba mươi, chị có nghĩ đến chuyện lập gia đình. Hồi theo học tiếng Anh ở Hội Việt Mỹ, hình như chị cũng phải lòng một người nữa, nhưng người ấy đã có vợ con, nên khi thấy biết cảnh nhà họ đầm ấm, chị tự nguyện âm thầm rút lui. Cha mẹ và vài thân quyến cố gắng tìm cách mai mối, giới thiệu cho chị vài nơi. Mỗi lần có người khác phái đến nhà thăm để tìm hiểu, chị cảm thấy rộn ràng, hồi hộp ra mặt. Nhưng rồi không hiểu sao, chị vẫn còn độc thân quá tuổi tam thập hơn. Rồi biến cố 1975, và chính phủ Sài gòn sụp đổ. Như bao người miền Nam lúc đó, cuộc đổi đời của chị bắt đầu. Khi đất nước Việt Nam thống nhất, thoạt đầu chị thấy hoang mang, lo sợ, nhưng cùng các người dân miền Nam khác chị hòa vào không khí chung "hồ hởi, phấn khởi" Theo chỉ thị tập trung của công ty điện nơi chị làm trên hai chục năm, chị tham dự các buổi mít tinh, tuần hành, biểu dương lực lượng chào mừng vào dịp lễ như một tháng năm, hai tháng chín....Chị cố gắng hết sức trong vai trò thư ký của mình như dạo trước 1975 chị đã từng làm. Nhưng rồi chẳng mấy chốc, người ta vẫn không cho chị một chỗ đứng nào nữa trong công ty. Họ bày chuyến sinh sự, "tố khổ" chị để gạt chị ra. Không ai cứu nổi một người thư ký quèn thấp cổ bé miệng, cô thế. Chị chẳng hề có một tiếng nói bênh vực nào của công đoàn, hay cấp trên. Người ta không cần chị nữa, và đã đưa người bà con của họ ngang nhiên ngồi vào chỗ của chị trước đây. Chị bất mãn tột cùng, nhưng biết làm sao? Từ đó chị dần dần rơi vào trầm cảm nặng. Như giọt nước tràn ly, trong nạn túng thiếu nghèo đói chung, chị chẳng những bị ngược đãi, mất công ăn việc làm một cách bất công, mà còn mất luôn cả sở đất nhỏ mà chị dày công tích lũy mua được sau bao nhiêu năm làm lụng vất vả. Người ta đã cướp đất của chị giữa thanh thiên bạch nhật. Không có một quan tòa nào nữa ở đất Sài gòn lúc ấy để giúp chị. Công lao đi làm, ky cõm, mua rồi vun quén, dọn dẹp mảnh vườn bé nhỏ bao năm của chị tan thành mây khói trong cơn chính biến chung! Dù chị có kêu thấu trời cũng không thể nào đòi lại được. Giấc mơ vui thú điền viên ngày nào giờ còn gì ngoài nỗi cô đơn và tuyệt vọng, khi tuổi đời của chị dần dần bước qua tứ tuần, rồi ngũ tuần. Sức khoẻ của chị bắt đầu mòn mõi theo cơn trầm cảm nặng và khẩu phần dân quèn thời bao cấp. Hy vọng tài chánh duy nhất của chị chỉ còn là chiếc máy may, là tài may, thêu, đan móc của chị ngày nào gia công mày mò, học hỏi. Chị đau đớn, thấm thía khẩu hiệu tuyên truyền "Lao động là vinh quang" tô vẽ nhan nhản khắp phố phường. Tinh thần suy sụp, chị chỉ biết quay về tìm về nguồn an ủi duy nhất nơi tôn giáo với một vài bạn đạo. Qua nhà thờ, chị cố gắng tìm cách lấy tin tức, rồi liên lạc lại với người xưa của mối tình đầu thời trung học của chị. Nhờ niềm tin yêu đó, chị tìm thấy chút an ủi. Chị nuôi chút hy vọng giữa lúc đời chị đen tối không lối thoát. Mái ấm gia đình ư? Ngôi nhà của cha mẹ chị chỉ còn là chốn chị tạm nương thân, là nơi chị mượn bàn máy may để dạy may đắp đổi qua ngày. Cha mẹ chị không còn cách nào hơn để giúp. Vả lại trong cảnh nghèo đói túng thiếu, lại còn vài đứa em nhỏ còn ăn học...họ cũng đã già, tiền hưu mất hết, và kiệt lực vì quá sức chịu đưng rồi. Chị lặng lẽ dạy may, dù không bao nhiêu. Cuộc sống của chị mỏi mòn, cứ thế mà trôi theo ngày tháng. Nhưng kẻ cắp cũng không tha. Một hôm cái guồng chỉ máy may bị kẻ gian đột nhập gỡ mất. May mà chiếc máy còn đó....Nhưng rồi cái máy may cùng các thứ đồ đạc khác trong nhà cũng dần dà không cánh mà bay, để người thân đổi lấy miếng cơm từng ngày hay, hay lại lọt vào tay kẻ gian hùng nào đó, như cái guồng chỉ nhỏ? Cả thế giới như sụp đổ dưới mắt chị. Trong lúc túng quẫn, chị đâm tức giận, phẫn nộ, ngay cả với cha mẹ, người thương yêu đùm bọc chị lâu nay....Chị bỏ nhà ra đi, đến ở cùng bạn đạo nào đó, cách nhà cha mẹ không xa lắm, nhưng đó cũng là cách chị tránh chứng kiến cảnh nhà mà lúc ấy chị bị xem là người có phần phải đóng góp giúp đỡ chăng? Không ai hiểu. Chưa bao giờ chị cô đơn như thế. Ngày ngày chị đẩy chiếc xe tạp hóa nho nhỏ ra ngồi nơi mái hiên chật hẹp nhà người, móc áo, bán đồ tạp nhạp đắp đổi. Làm sao chị sống được những ngày tháng đó? Không ai biết. Người thân quá bận chạy gạo từng bữa; họ có nhiều mối lo riêng. Họ cũng cùng quẫn như chị. Ngày tháng cứ thế mà trôi. Một hôm chị trở về nhà cha mẹ, ở một mình trong căn phòng nhỏ và làm bạn cùng con chó cái chị nuôi. Rồi con chó ấy đẻ cho chị một bầy chó con. Chi cảm thấy chúng thương chị như chị thương chúng. Có lẽ chúng còn cho chị ít nhiều niềm an ủi hơn con người chung quanh. Rồi nhờ bán mấy chú chó con chị kiếm được ít tiền. Chị vẫn tiếp tục nuôi tình yêu đầu đời và tìm đến chỗ dựa duy nhất của mình: nhà thờ và những người bạn đạo. Đâu đó trong không gian yên lành ấy chị tìm thấy hơi ấm tình người, cái duy nhất giúp chị còn muốn tiếp tục sống. Mái nhà cha mẹ giờ chỉ là chốn chị náo thân.... Rồi một ngày nọ hình như có người giúp chị liên lạc được với người xưa năm nào. Và từ phương trời xa xôi, có lẽ người ấy đã gửi về chút quà tặng chị. Rồi sau đó không ai rõ mối liên lạc ấy được kéo dài bao lâu. Chuyện gì đã xảy ra cho cuộc đời cô đơn và khốn khổ của "cô Hồng"? Không ai hay biết. Chị không có ai chia xẻ, ngoài những dòng nhật ký. Những năm tháng ấy cuộc vật lộn với miếng cơm manh áo vẫn còn đè nặng mọi người miền nam Việt nam. Và cả trong thân quyến, dù có muốn, cũng không ai giúp được ai. Chị vẫn một mình một bóng, loay hoay tìm cách tự nuôi thân để tồn tại. Chị ít chia xẻ chuyện riêng với cả người em gái mà mẹ chị nhờ đến thăm tại chỗ ở của chị. Chị viết nhật ký và rồi chị bất đầu thấy sức khoẻ mình hao mòn sa sút dần. Bệnh tim ngày một tồi tệ nhưng chị không hề nghĩ đến sức khoẻ, lý do thật đơn giàn: tiền đâu? Rồi một hôm chị bị đột quỵ, nhưng mãi một thời gian lâu sau chị mới qua đời. Hình như vài người trong gia đình có cố gắng hỗ trợ tài chánh và giúp tìm người chăm nuôi cho chị. Không ai rõ trong lúc bệnh nhiều và cô đơn, tuyệt vọng, chị còn ý thức bao nhiêu, và làm sao chị tồn tại? Không một người thân nào cạnh bên. Mọi người đều ở quá xa. Vả lại họ có chuyện riêng phải lo. Nghe nói người chủ nhà chỉ báo tin buồn cho thân quyến hay để đến lo mai táng cho "cô Hồng," một người xấu số, trọn đời cô đơn và cô độc.

Know Yourself: Find something that will make you happy

Trịnh Công Sơn: "Mỗi ngày tôi chọn một niểm vui." Theo nhà Phật: Hạnh phúc không có ở bên ngoài. Hạnh phúc thật sự chỉ có trong tâm mỗi cá nhân tự nhận ra. Tiền tài, danh vọng, các thú vui ở đời nói chung chỉ là thoảng qua, tạm bợ, không bền vững lâu dài, chóng tàn, và có khi đổi thay bất ngờ nhanh chóng. Vậy nên quay vào trong nếu bạn muốn có hạnh phúc chân thật, lâu dài, bền vững, miên viễn. Hạnh phúc tối thượng là sự giải thoát tất cả mọi ràng buộc của thế gian. https://www.npr.org/2025/03/12/nx-s1-5294584/if-you-want-more-happiness-in-life-ask-yourself-simple-question You have to have a pretty good idea of who you are to know whether something will make you happy. Why is that? Often, when we're trying to make our lives happier, we might be following a new habit, like reading more, going to sleep on time, exercising or cutting back on doomscrolling. Or we might be pushing ourselves to do something we don't want to do but could make us happier in the long run, like start a book club or join a hiking group. When we know ourselves, we can think about things that make it harder [to achieve those goals] and ways to make it easier. Some people love familiarity, and some people love novelty. So let's say you're trying to exercise more. If you know you love novelty, you might think: "Let me think of different ways I could exercise. I could join a gym that has many options." If you love familiarity, you might say: "I want to get comfortable in one place. That's going to make it easier and more pleasant for me to exercise." Different circumstances appeal to different people, and you want to take yourself into account as you're setting things up to pursue whatever it is to make your life happier. You developed and wrote a book about a framework called the Four Tendencies to help people understand their personality type and what might make them happy. Tell me about the concept. The Four Tendencies looks at whether you meet or resist outer expectations, like a work deadline, and inner expectations, like my own desire to keep a New Year's resolution. Depending on whether you meet or resist outer and inner expectations, that makes you an upholder, a questioner, an obliger or a rebel. Upholders are people who readily meet both outer and inner expectations. So they meet the work deadline and keep the New Year's resolution without much fuss. Questioners question all expectations. They'll do something if they think it makes sense. Obligers readily meet outer expectations, but they struggle to meet inner expectations. So these are people who can keep their promises to other people, but they struggle to keep promises to themselves. Rebels resist all expectations, outer and inner alike. They want to do what they want to do in their own way, in their own time. If you know you're an upholder, a questioner, obliger or rebel, it will give you a lot of clues about how to follow through on [things you're trying to do to make yourself happier]. I think a lot of folks imagine that if they make a big change in their lives — get a new job, get married or have a baby — then maybe then they'll finally be happy. We overestimate how much these big things will change our lives. But by the time they come about, we've already incorporated those changes into our worldview. So they don't give us the huge boost we think they might. At the same time, if you're at a job you really dislike and then switch to a job you do like, that is going to make a big difference. Sometimes we get energy from very small things. On the Happier podcast, I often talk about something called the "one-minute rule." This is the idea that if you can do something in a minute without delay, you should just go ahead and do it. It gets rid of the clutter that's on the surface of life. And sometimes getting that little stuff out of the way makes you feel more prepared to take on the big stuff. What are some other things people do because they think it'll make them happy? Thinking there's one right way to go about making our lives happier, that there's a magic, one-size-fits-all solution. The fact is, no tool fits every hand. Each of us needs to figure out what is right for us. That's where self-knowledge comes in. For example, many people swear by meditation. I have tried meditation. Doesn't work for me. I also tried keeping a gratitude journal. [Some scientific evidence shows keeping one can improve well-being.] I was deeply annoyed by it. But for some people, it's an important tool. You write in Secrets of Adulthood that happiness doesn't always make us feel happy. What do you mean by that? Sometimes we do things that might make us feel bad, but make us feel right. You might visit a sick friend in the hospital, even though you hate hospitals. Yet you think, "Well, to be a good friend, I should visit them in the hospital."It serves your happiness because it's a way of feeling right — your life reflects your values.

Sự Thật Về Nhân Văn Giai Phẩm – Điều Ít Ai Dám Nói

https://www.youtube.com/watch?v=kLS87d4N7Pg Sự Thật Về Nhân Văn Giai Phẩm – Điều Ít Ai Dám Nói

More Americans are living longer. Here’s a place that helps people thrive

https://www.npr.org/2026/03/24/nx-s1-5729024/older-drivers-children-hard-choices https://www.npr.org/sections/shots-health-news/2024/06/24/nx-s1-4976240/retirement-annenberg-genspace-los-angeles More Americans are living longer. Here’s a place that helps people thrive June 24, 20245:00 AM ET Allison Aubrey Sung Ihm Son fell into a depression when her husband died. Making new friends and taking classes like dance and art at GenSpace in Los Angeles helped her feel happy again. Allison Aubrey/NPR The number of people hitting the traditional retirement age is surging in the U.S. Every day across the country about 11,000 people turn 65. As many look forward to a new phase of life after retiring from their day jobs, there’s a need to reimagine places and spaces for people to thrive. That’s what Wallis Annenberg is aiming to do. The 84-year-old CEO and president of the Annenberg Foundation wants to change the conversation on aging, and she envisioned a space where older people would gather to grow and learn. Her vision was shaped by observations that troubled her. “I noticed older Americans sitting by themselves in restaurants, in movie theaters, in parks, in the middle of the day, and I’d think how sad,” Annenberg says. Too many people seemed cut off from society. “It’s just wrong that old age has become a time of social isolation, and I want to work to change that,” she says. Her vision has become a reality with GenSpace, a new kind of senior center in the Koreatown neighborhood of Los Angeles, where people from all walks of life and backgrounds come to meet, take classes and share their skills, passions and personal journeys with each other. “I still feel young inside and spunky,” says Ann Batcheller, who has found a community of like-minded people at GenSpace. Words you won’t hear here are old, boomer or elderly. This is a place where people come to try new things and be creative — whether it’s painting class, drumming or writing a new song and singing in a choral group, as Lorraine Morland, 68, has done. “If you can just step into a place and have so much fun at our age, it’s a wonderful thing,” Morland says. “You’d think we’re teenagers again.” Lorraine Morland takes art, drumming and choir classes at GenSpace. She also likes to sit in the library space and read. "It's a beautiful place," Morland says. Allison Aubrey/NPR Morland once lived on the streets. After years of hard times, she has turned her life around. She paints, sings in a choir and volunteers for Catholic Charities helping others. She lives on her own and says GenSpace is helping her thrive. “We’re valued here. …They give you love and dignity. It’s a beautiful place,” Morland says. What’s unusual about GenSpace is the mashup of cultures and backgrounds among members, who pay about $10 a month to join — thanks to philanthropic support from the Annenberg Foundation. Mary Collins, a retired teacher, and Batcheller, a retired legal professional, say they didn’t like what they found at traditional senior centers. “They felt very antiquated, very old, not me,” Batcheller says. Ann Batcheller and Mary Collins have become good friends at GenSpace. "I don't know what I would do without it," Collins says. Allison Aubrey/NPR The idea of a new beginning appeals to Collins. As an older woman, she had started to feel unseen. For instance, she’s noticed at restaurants “they’ll sit me at the farthest table,” even if the restaurant is wide open. It feels like she’s being told she’s not worthy of attention. GenSpace has given her a new self-confidence to speak up for herself. “I always ask, 'What about that table,'” she says, pointing to a preferred spot. Being around so many peers has given her the courage to challenge the ageism that she finds so prevalent in society. “It’s very good for me,” she says. GenSpace hosted a summit in 2022 attended by Hollywood writers aimed at challenging stereotypes connected to older adults, and it has launched a conversation series called Aging Out Loud. The goal is to promote narratives and storytelling that reflect the rich experiences and wisdom of older people, with the goal of advancing conversations about age inclusion. “We have a culture that doesn't respect the elderly enough,” Annenberg says. When ageism creeps into our thinking, “it creates tremendous damage in the way we view people who we should cherish and embrace,” she says. Annenberg would love to see other communities emulate the model they’ve created at GenSpace. Its location, set on the campus of a synagogue — in a very diverse neighborhood — also houses a school, which brings people of multiple generations into the same space. The focus for older people is to grow and learn. “I would love to see more places espousing this philosophy,” Annenberg says. It’s a philosophy that has helped Sung Ihm Son, who fell into depression after her husband died. She was lonely and isolated. At GenSpace, she has made new friends and developed a passion for a new hobby — painting. “Every day I touch all the different colors,” she says, as she picks up her brush and dips it into her palette of colors. “That’s kind of my meditation,” Son says. Her big smile says a lot about the metamorphosis she has experienced. “I’m learning every day,” Son says. Her depression has lifted. She says she feels happy again, and she’s even sharing her art with the world on her Instagram page. She’s painting a new chapter in the atrium of her life. Find Allison Aubrey on Instagram at @allison.aubrey and on X @AubreyNPR. This piece was edited by Jane Greenhalgh.

Worried about a shaky stock market?

https://www.npr.org/2026/03/23/nx-s1-5742568/iran-war-investments-retirement-529-stock-market March 23, 20265:00 AM ET By Stephan Bisaha Worried about a shaky stock market? This is what financial advisers suggest you do Stock market numbers are displayed on the floor of the New York Stock Exchange during afternoon trading on March 3 in New York City. Stocks tumbled with the Dow Jones losing over 400 points amid a possible prolonged U.S.-Iran conflict. Michael M. Santiago/Getty Images Since the U.S. and Israel began strikes against Iran, oil prices have gone up. Stock markets have gone in the opposite direction, driven by uncertainty about the war's future and its effects on the economy. The Dow Jones Industrial Average is down around 9% since its February high, which it hit about two weeks before the war began. That's far from a crash or being considered a bear market, which typically describes a market that's fallen 20% from recent highs. But the market decline has pulled down the value of Americans' investments, from college to retirement plans. What should you do if that makes you feel as jittery as the markets? Financial advisers say it depends on when you need to tap into your funds. A decade or more from needing to withdraw: Hands off For most people, who are say 10 years or more away from needing those funds, the advice is simple: Leave your accounts alone. Markets have proven resilient to recent global disruptions, at times bouncing back within a few years and sometimes within just months. U.S. stocks are up from where they were before the COVID-19 pandemic, Russia's invasion of Ukraine and the launch of the "Liberation Day" tariffs. "You really don't want to shoot yourself in the foot having a rash reaction, or an immediate emotional reaction, to stock prices going down 4 or 5% in a week and a half," says Steven Elwell, chief investment officer and co-owner of Level Financial Advisors. That's not to say a long period with a weak stock market is impossible. But for American investors who don't plan to withdraw for decades, financial advisers see the current dip as an opportunity to buy stocks at a discount. However, Elwell does warn that markets could get worse before improving, which means it can take some steely nerves to keep buying. "It's very easy to say 'Buy low and sell high,' but when the moment to buy low shows up, it means something scary is going on," Elwell said. Within a few years of retirement: Rebalance toward safer options If you're still a few years away from retirement or needing to tap into college funds, financial advisers say the current bumpy market will likely be in the rearview mirror when you're ready to access your accounts. https://www.npr.org/2021/07/30/1022200011/investing-stocks-markets-tips-common-mistakes 5 tips to start investing in the stock market Updated May 6, 202210:07 AM ET Chris Arnold Millions of Americans invest in the stock market as a way to build wealth over time, and while the market can fluctuate, investing in stocks is a good way to grow your savings in the long-term. Even when the stock market feels like it's got some wild swings, getting started on investing now can help set you up for a more financially prosperous future. If you're an everyday investor trying to sift through Reddit threads and YouTube tutorials, this is for you. Here are a few tips to get you started on your own investing path. Betting on a hot stock isn't worth it Despite news headlines on life-changing investments on a one stock item (remember GameStop in early 2021?), it is too risky to make short-term bets with sizable sums of money on what a stock is going to do next. Instead, some of the most respected investors in the world have long said the best way for everyday investors like you and me to make money is to invest in index funds and hold those investments over long periods of time. Most index funds offer low fees and will allow you to essentially buy the entire stock market. That way, if any one stock crashes it won't affect your portfolio. And if you really want to bet on individual stocks, the best advice is to do that with a very small part of your portfolio — and only with an amount of money you can afford to lose. Build a diverse portfolio The key to everyday investing is diversification, which means owning different types of investments to spread out the risk. According to investment manager Paula Volent, you definitely want to own stock index funds because stocks over time have always offered the best return. She suggests owning a broad U.S. stock market index fund, a foreign developed markets index fund and an emerging markets index fund. Working with a financial adviser? Make sure they're fee-only Checking in with a financial adviser is strongly recommended by experienced investors, but make sure you're speaking with a fee-only expert, who isn't receiving commissions for steering you into one investment over another. Once you find someone acting in your best interest, try to meet with them once a year or every two to three years. Find someone you can pay a flat fee for each visit. This will save you money in the long term. Rebalance your investments for stability and to maximize your return on your investments There is no need to panic, even in times of big corrections in the market. With a diverse investment portfolio, you actually have an opportunity to make some extra money off of big swings in the markets by selling what has gone up in value and buying more of what's gone down. Let's say you've decided you should have 50% of your portfolio in a mix of stock index funds. If stocks crash and bonds rise in value, then the stock portion of your portfolio might only be worth 45% of your overall portfolio. You can sell some bonds and buy more stocks to get back to the target in your investment plan. Buying low and selling high is the right way to make money investing. But you're not doing this randomly. You are sticking with your plan for your target allocation in your core portfolio. Bottom line — please don't panic and sell everything just because the stock market crashes and you see other people panicking and getting rid of their stocks. That can do irreparable harm to your portfolio. Buying high and selling low is not a good way to make money. Check out some great books to help guide your investing Want to learn more? If you're going to read one book, check out economist David Swensen's Unconventional Success. It's the ultimate introduction to everyday investing from a world famous investor who set out to tell the rest of us how to do this right. Jack Bogle's book Common Sense On Mutual Funds is another classic. Related: https://www.npr.org/2026/03/23/nx-s1-5742568/iran-war-investments-retirement-529-stock-market https://www.npr.org/2021/07/10/1014353659/financial-independence-budget-save-money-debt-credit https://www.npr.org/2021/05/21/999050640/the-1st-step-to-passing-on-wealth-deciding-whats-important-to-you …Estate planning is imperative One of the things in my research that I heard from an elder is that when an elder passes away, it's like a library burning to the ground. If you do not protect what is most important to you and write it up and explain it to people, they won't know — and all the time that you spent and invested in building what is most important to you will die with you. So it's imperative. https://www.npr.org/2020/06/26/884051182/end-of-life-planning-is-a-lifetime-gift-to-your-loved-ones Why writing a will and planning for your death is a 'lifetime gift' to loved ones June 30, 202012:03 AM ET By Kavitha Cardoza Talking about death makes most of us uncomfortable, so we don't plan for it. That's a big mistake, because if you don't have an end-of-life plan, your state's laws decide who gets everything you own. A doctor you've never met could decide how you spend your last moments, and your loved ones could be saddled with untangling an expensive legal mess after you die. Betsy Simmons Hannibal, a senior legal editor at legal website Nolo, puts it this way: Planning for the end of life isn't about you. "You're never going to really get the benefit of it. So you might as well think about how it's going to be a lifetime gift that you're giving now to your parents or your partner or your children. It really is for the people you love." Here are some simple, practical steps to planning for the end of life. These tips aren't meant to be legal or medical advice, but rather a guide to ease you into getting started. 1. Name an executor. If you're an adult, you should have a will, says Hannibal. Estate planning is not just for the rich. "It's not just about the value of what you own. It's also the feelings that you and your loved ones have about what you own." If you own lots of valuable stuff — real estate, trust funds, yachts — you probably need a lawyer. But for most of us, a simple document could do. Your state or county bar associations usually keep a list of lawyers who do this pro bono. Or you could download an online form like Quicken WillMaker & Trust for less than $100. (Full disclosure: Hannibal works for Nolo, which owns Quicken WillMaker & Trust.) She says the first thing you do is name (in writing) a person whom you trust to take care of everything when you die. In most states that person is called an executor; in some they're called a personal representative. Hannibal says it's a good idea to choose someone from your family. "The most important thing is that you have a good relationship with them — and also that they have a good attention to detail, because it's a lot of work to be someone's executor." An executor would have to, for example, find all your financial assets and communicate with everyone you've named in your will. It's a big ask, so Hannibal says just be upfront. She suggests asking the person directly, "Would you be comfortable wrapping up my estate when I die?" 2. Take an inventory. List everything you own, not just things that are financially valuable — such as your bank accounts, retirement savings or car — but also those things that have sentimental value: a music or book collection, jewelry, furniture. Then list whom you want to leave what to. If you have young children, name a guardian for them. Choose carefully, because that person will be responsible for your child's schooling, health care decisions and value system. Hannibal says pets are considered property under the law, so she suggests naming a new owner so that the state doesn't do it for you. Digital accounts are also part of your property. This includes social media accounts, online photos, everything in, say, your Google Drive or iCloud, online subscriptions, dating site profiles, credit card rewards, a business on Etsy or Amazon. Hannibal suggests keeping a secure list of all those accounts and the login and password details. Let your executor know where the list is. Just as you write out specific instructions about your physical belongings, be clear about what you'd like to happen with your online information. She says it's better not to have a handwritten will, because proving you wrote it will require a handwriting expert. So keep it simple. Just type out your wishes and have two witnesses watch you sign and date it. Then have them do the same. Hannibal says by signing it, "they believe that the person who made the will is of sound mind, and that's a pretty low bar." You don't need to file your will anywhere; neither do you need to get it notarized for it to be legally binding. And don't hide it. Hannibal says just tell your executor where you've kept a copy. Remember that your decisions will change over time. So if you have a child, buy a house or fall out with a family member, update your will. 3. Think about health care decisions. Your will takes care of what happens after you die. An advance directive is a legal document that covers health care and protects your wishes at the end of your life. There are two parts to an advance directive. The first is giving someone your medical power of attorney so the person can make decisions for you if you can't. The other part is called a living will. That's a document where you can put in writing how you should be cared for by health professionals. Jessica Zitter is an ICU and palliative care physician in Oakland, California. She says that we've become experts at keeping people alive but that quality of life can be forgotten. She has seen thousands of situations of loved ones making difficult and emotional decisions around a hospital bed. It's worse when family members disagree about a course of action. You know the saying "The best time to plant a tree was 20 years ago. The second best time is now"? Zitter says with the coronavirus in the news every day, more people are realizing that these end-of-life conversations are important. "That tree was always important to plant. But now we really have a reason to really, really plant it. ... That time is now." You may have heard of Five Wishes, which costs $5 and will walk you through choices, or Our Care Wishes, which is free. 4. Name a medical proxy. Pallavi Kumar is a medical oncologist and palliative care physician at the University of Pennsylvania. Kumar says the most important medical decision you can make is to choose a person who can legally make health care decisions for you if you can't. This person is sometimes called a medical proxy or a health care agent. Naming the person is the first part of the advance directive. "Think about the person in your life who understands you, your goals, your values, your priorities and then is able to set aside their own wishes and be a voice for you," she says. You want someone you trust who can handle stress, in case your loved ones disagree on what to do. 5. Fill out a living will. After you've chosen your medical proxy (and named a backup), you need to think about what kind of care you want to receive. There's no right or wrong; it's very personal. The document that helps you do that is called a living will. It's part two of the advance directive. A living will addresses questions such as "Would you want pain medication?"; "Do you want to be resuscitated?"; and "Would you be OK being hooked up to a ventilator?" Kumar says she asks her patients what's important to them and what their goals are. For some with young children, it means trying every treatment possible for as long as possible, no matter how grueling. "They would say, 'If you're telling me that a chemotherapy could give me another month, I want that month. Because that's another month I have with my 6-year-old.' " Other patients might want the exact opposite. "They would say, 'I've gone through a lot of treatments and I ... feel I'm not having as many good days with my kids. So if the disease gets worse, I want to spend that time at home.' " Kumar says even among patients who are very sick with cancer, fewer than half have had conversations about how they want to die. So talk about your wishes. Once you've filled out the advance directive forms, share your decisions with your medical proxy, your loved ones and your doctor. 6. Don't forget the emotional and spiritual aspects of death. How you want to die is personal and about much more than just the medical aspect. For some, it's about being at peace with God; for others, it's being kept clean. Still others don't want to be left alone, or they want their pets close by. Angel Grant and Michael Hebb founded the project Death Over Dinner to make it easier for people to talk about different aspects of death as they eat. "The dinner table is a very forgiving place for conversation. You're breaking bread together. And there's this warmth and connection," says Grant. Angel Grant and Michael Hebb founded the project Death Over Dinner to make it easier for people to talk about different aspects of death as they eat. "The dinner table is a very forgiving place for conversation. You're breaking bread together. And there's this warmth and connection," says Grant. Some of the emotional and spiritual questions people talk about are "You were just in a big quake and death is imminent. What are you concerned about not having done?"; "What do you want to be remembered for?"; and "If you could have any musician play at your funeral, who would it be?" Grant says reflecting on death automatically forces you to think about your life. "That's the magic of it," she says. "We think it's going to be morbid and heavy. But what these conversations do is they narrow down our understanding of what matters most to us in this life, which then gives us actionable steps to go forward living." Grant doesn't believe a "good death" is an oxymoron. "A good death is subjective, but there are some things that I have heard over and over again for many years at death dinners. ... A good death is being surrounded by love, knowing you have no emotional or spiritual unfinished business."

Counting calories doesn't work. Try eating smarter instead

https://www.bbc.com/future/article/20260320-counting-calories-doesnt-work-try-eating-smarter-instead Counting calories doesn't work. Try eating smarter instead Melissa Hogenboom The time of day you have a meal, how fast you scoff your food and even how much you chew it can affect how many calories you get from it. The key to maintaining a healthy weight, accepted wisdom suggests, is to count the calories we eat against the calories we expend. It makes sense – energy in versus energy out. Sounds simple, doesn't it? But this way of thinking misses an important truth: not all of our food's calories are the same. There's actually a complex biological interaction taking place inside our bodies, influenced by the type of food we eat, how quickly we consume it and its interaction with the bustling community of microbes living inside our guts. "This is a huge expanding area of research," says Sarah Berry, professor of nutrition at King's College London in the UK. "We're really starting to see just how variable our responses are to food – and that I could eat something that I would metabolise in a very different way to how you might metabolise the same food." When we eat What we eat clearly still matters – a diet filled with fresh vegetables is going to be better for you than one dominated by cheeseburgers. But it's far from the only consideration. The timing of food, for example, also plays a role in how well we digest it and what nutrients our bodies extract. One study showed that overweight and obese women lost more weight when they consumed the majority of their calories at breakfast time, compared to those who ate most in the evening, even though they were eating the same total number of calories. Another small study by researchers in the UK found that reducing the amount of time between your first and last meal of the day may lead you to eat fewer calories overall. When healthy but slightly overweight adults delayed their first meal of the day by 1.5 hours and ate their last meal 90 minutes earlier than normal, their energy intake was lower and they saw a drop in body fat compared to a control group, even though they had access to the same amount of food. It takes time for the gut hormones that regulate our appetite to rise after eating, which is why we can feel a meal hasn't been quite enough at first. Scientists believe that this could be because our circadian rhythms are connected to how we digest and metabolise our food – an emerging field of research known as chrononutrition. Eating earlier can help too, as researchers in Spain found that those who ate lunch earlier lost weight or maintained a lower weight more easily than those who ate after 15:00. We can also reconsider when we snack, as research has also shown that snacking after 21:00 has been linked to high blood sugar and higher levels of bad cholesterol, which could increase the risk of obesity and cardiovascular diseases. In the US and in the UK, about a quarter of our daily energy comes from snacks, so thinking about what we snack on and when we do so could improve our health. How fast we eat But when we eat isn't the only time-related issue we need to think about when it comes to food. It's worth looking at how fast we eat too. Those who speed through their meals tend to eat more and therefore consume more calories. One study gave participants ice cream and asked them to either eat it quickly – in five minutes, or savour the taste over 30 minutes. Slower eating increased the release of gut hormones that regulate appetite, including GLP-1, the glucagon-like peptide that modern weight loss drugs such as semaglutide mimic to reduce hunger. It takes 15 minutes for concentrations of a gut hormone called cholecystokinin – which is responsible for early feelings of satiety – to rise to sufficient levels in our blood stream. It takes 30-60 minutes before GLP-1 and another hormone called peptide tyrosine-tyrosine (PYY) reach their peak levels and reduce our appetite. These then remain elevated for three to five hours. This explains why some of us might prefer a sweet treat immediately after a meal, but the craving goes away if we wait a while. Slowing down while we eat helps us feel fuller for longer. In one study participants who ate more slowly also better remembered what they ate and consumed less later on too. Their brains subsequently showed activity in areas related to fullness and reward. By changing the structure of the food, it also changes how quickly the food is metabolised. Eating slowly can also change how your blood sugar responds to food. This was shown in a study where individuals ate a meal in 10 minutes on one day and the next day ate the same meal in over 20 minutes. When eating faster, the participants showed increased blood sugar, which over time can increase the risk of type 2 diabetes. Food structure When we eat food, the number of calories we absorb depends on the structure of the food in front of us, as this can determine how easily the nutrients are released. Take almonds. A handful consists of about 160-170 calories. How much of these we absorb depends on how we eat them. Some of us may absorb the full amount while others will absorb fewer calories despite eating the same number – it all comes down to how we chew the nuts and how they were processed beforehand. If we carefully chew the almonds, chances are we'll absorb all the calories, but if we only partially chew them, we won't, says Berry. Our bodies will also extract more calories from ground almonds than whole ones. Similarly we can eat pureed apple sauce much quicker than a whole apple for instance, which then also changes how full we feel. Berry says this also explains why we tend to consume more calories when eating ultra-processed food, which can lead to weight gain. "By changing the structure of the food, which changes the texture of the food, it also changes how quickly the food is metabolised, where it's metabolised and where the nutrients are absorbed." How much we chew our food and the time we spend eating it can have a significant influence on the total number of calories we consume Microbial variation But it is also worth remembering that research shows there's considerable individual variation in how we process food. In 2015 researchers discovered that even when eating the same food, blood glucose levels vary widely between people. Some individuals show greater sugar spikes to tomatoes and some to bananas, for instance. The scientists suggest this may be due to the microbes that live in our guts – our microbiota. The species and balance of microbes in our gut differ from person to person, meaning they also metabolise the food we eat differently. This goes some way towards explaining why some people seem to find it easier to maintain a healthier weight than others. Even identical twins can have different metabolic responses to the same food. In a recent study involving more than 1,000 twins and unrelated adults, there was wide variation in the levels of blood fats, glucose and insulin levels between twins after eating the same food. Some participants had sharp spikes in blood sugar and insulin, while others showed milder changes. This variation in how we respond to food could pave the way for personalised nutrition, research suggests. Still, as Berry explains, we should all eat more fibre while limiting sugar, salt and fat. But knowing that our responses vary, shows just how important it is to consider the way our gut microbiome metabolises our food and reminds us to eat plenty of food that will nourish our microbes. And to do so we need to keep our diet varied with a wide a selection of healthy fruits and vegetables, as well as limit the amounts of unhealthy snacks we consume. * Melissa Hogenboom is a senior health correspondent at the BBC and author of Breadwinners (2025) and The Motherhood Complex.

TRÍ THÔNG MINH CHẾT NGƯỜI

https://diendankhaiphong.org/tri-thong-minh-chet-nguoi/ TRÍ THÔNG MINH CHẾT NGƯỜI Tác giả: Simon Book, René Pfister, Marcel Rosenbach – DER SPIEGEL, Số: 10/2026. Biên dịch: Tôn Thất Thông Trên nhiều khía cạnh, sự trỗi dậy của A.I. còn đáng đe dọa hơn việc phát minh ra bom nguyên tử. Nó khiến việc giết chóc trong chiến tranh nhanh hơn và việc chế tạo vũ khí hủy diệt hàng loạt dễ dàng hơn. Sự thành công của Ukraine trong công nghệ Drone chỉ là thí dụ đầu tiên. Con người tạo ra một công nghệ mới mà không ai chế ngự được. Chuyên gia cảnh báo về vũ khí có trí tuệ nhân tạo hỗ trợ, và đòi hỏi những quy trình kiểm soát chặt chẽ. Liệu nhân loại có thành công trong việc thiết lập một bộ quy tắc ứng xử hiệu quả? https://diendankhaiphong.org/wp-content/uploads/2026/03/2026-03-14-toedliche-intelligenz-photo-1-1.jpg Vào tháng 11 năm 2017, một bộ phim kinh dị dài tám phút đã gây bão trên mạng. »Slaughterbots« – Những robot giết người – là một câu chuyện viễn tưởng đen tối, trong đó các thiết bị sát thương không người lái được trang bị phần mềm nhận diện khuôn mặt đã xâm nhập vào Quốc hội Mỹ và các trường đại học để tiêu diệt có mục tiêu các nghị sĩ và sinh viên đấu tranh chống tham nhũng. Trong phim, không rõ ai đứng sau các vụ tấn công: một chính phủ, một nhóm khủng bố – hay một xưởng vũ khí cực kỳ hiện đại chuyên sản xuất các loại vũ khí mới có sự hỗ trợ AI, với một ông chủ trẻ trung, đầy sức hút đang quảng bá drone giết người tự động là tương lai của chiến tranh? »Slaughterbots« được quay như một lời cảnh báo. Ở cuối phim, một trong những tác giả đã lên tiếng: nhà khoa học máy tính người Anh Stuart Russell. Ông nói rằng đoạn clip cho thấy mối nguy hiểm khi A.I kết hợp với các hệ thống vũ khí thế hệ mới – và khi máy móc nắm quyền quyết định sự sống và cái chết. Russell là một trong những nhà nghiên cứu A.I hàng đầu thế giới. Ông khẳng định: »Chúng ta vẫn còn cơ hội để ngăn chặn viễn cảnh mà các bạn vừa thấy. Nhưng khung thời gian để chúng ta hành động đang khép lại rất nhanh.« Khi »Slaughterbots« ra mắt, bộ phim bị chỉ trích là sản phẩm khoa học viễn tưởng thái quá của những người bi quan về công nghệ mới. Paul Scharre, một cựu phân tích viên của Lầu Năm Góc, đã gọi đó là một tập hợp những điều nhảm nhí: »Nó chỉ nhằm gây sốc và gieo rắc sợ hãi.« A.I. rút ngắn »chuỗi tiêu diệt« (Kill-Chain) Ngày nay, drone đã thay đổi hoàn toàn cách thức tiến hành chiến tranh. Tại Ukraine, drone hiện đang thống trị chiến trường, ghi lại mọi chuyển động của quân đội và lao vào bất cứ thứ gì đang di động: binh lính, xe tăng, xe vận tải. Có những ước tính cho rằng hiện nay hơn 90% binh lính Nga thiệt mạng trên chiến trường là do drone của Ukraine. Hiếm có lĩnh vực nào trong ngành công nghiệp quốc phòng phát triển nhanh chóng như kinh doanh các hệ thống không người lái, nơi kỹ thuật vũ khí hiện đại kết hợp với trí tuệ nhân tạo. Công ty Helsing của Đức, mới thành lập năm 2021, hiện đã có giá trị 12 tỷ Euro. Shield A.I từ San Diego đang trong quá trình huy động hơn một tỷ đô la vốn đầu tư. Với Palantir, một gã khổng lồ phần mềm kiểu “Orwell” đã xuất hiện, với các sản phẩm được cho là có khả năng phân biệt bạn và thù nhờ A.I – và CEO Alexander Karp của công ty này nói chuyện bằng sự pha trộn giữa tư duy cứu thế và sự tàn bạo, giống hệt ông chủ của công ty drone hư cấu trong »Slaughterbots«. Karp nói: »Kẻ thù của chúng ta phải thức dậy trong sợ hãi và đi ngủ trong sợ hãi.« Nhưng trí tuệ nhân tạo trong vũ khí không chỉ dùng để xác định kẻ thù và tiêu diệt nhanh chóng – tức là rút ngắn »chuỗi tiêu diệt« (kill-chain), vốn dĩ đang bị kéo dài bởi những thiếu sót và sự đắn đo của con người. Nhiều bằng chứng cho thấy AI sẽ thay đổi công nghệ quân sự một cách triệt để đến mức các quy tắc truyền thống về quyền lực và răn đe sẽ bị lung lay. Các nhà phát triển hàng đầu cảnh báo về việc mất kiểm soát Tàu sân bay còn giá trị gì nếu các phi đội drone tự động giá rẻ, vốn rất khó bị hệ thống phòng không ngăn chặn, có thể đánh chìm cả hạm đội? Quân số của một quân đội còn ý nghĩa gì khi drone kiểm soát chiến trường đến mức việc đặt chân vào đó là ký tên vào một bản án tử hình? Và sự răn đe hạt nhân sẽ đáng sợ đến mức nào nếu A.I có thể phát triển các vũ khí sinh học có khả năng lây nhiễm cực cao để xóa sổ đối phương? Nhìn lại thế kỷ trước, có vẻ như một phép màu khi nhân loại đã sống sót sau sự ra đời của bom nguyên tử vào giữa những năm 1940 và cuộc Chiến tranh Lạnh sau đó. Năm 1955, Albert Einstein đã ký một bản tuyên ngôn của triết gia người Anh Bertrand Russell, kêu gọi các cường quốc hạt nhân Mỹ và Liên Xô gạt bỏ sự thù địch. »Trước mắt chúng ta, nếu chúng ta chọn đúng, là sự mở rộng không ngừng của hạnh phúc, tri thức và trí tuệ. Liệu chúng ta có chọn cái chết thay vào đó, chỉ vì chúng ta không thể quên đi những tranh chấp của mình?« Thế giới đang đứng trước một lựa chọn tương tự vào đêm trước của kỷ nguyên siêu trí tuệ nhân tạo: Liệu chúng ta có thể đưa công nghệ mới vào phục vụ nhân loại để chữa trị các căn bệnh hiểm nghèo như ung thư hay Alzheimer? Hay một cuộc chạy đua vũ trang kỹ thuật số đang chờ đợi chúng ta, mà ở cuối con đường đó, máy móc sẽ chiến thắng? Thế giới có lẽ đã không rơi vào thảm họa hạt nhân Armageddon [*] trong cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba năm 1962 chủ yếu nhờ vào một chút may mắn bất ngờ. Điều gì sẽ xảy ra nếu một chỉ huy tàu ngầm Liên Xô mất bình tĩnh trong cuộc phong tỏa của Mỹ tại đảo quốc vùng Caribe và phóng một ngư lôi hạt nhân vào tàu chiến Mỹ? Liệu Washington, Paris và Moscow có còn tồn tại đến ngày nay nếu một trung tá tên là Stanislav Petrov không giữ được bình tĩnh khi hệ thống cảnh báo sớm của Liên Xô nhầm lẫn phản xạ ánh sáng với việc Mỹ phóng tên lửa hạt nhân vào tháng 9 năm 1983? Người ta không cần phải là kẻ tin vào ngày tận thế mới đặt ra câu hỏi liệu kỷ nguyên A.I có nguy hiểm hơn nhiều so với Chiến tranh Lạnh hay không – một thời đại mà việc chế tạo vũ khí hủy diệt hàng loạt trở nên dễ dàng hơn, đồng thời các quyết định quân sự ngày càng được đưa ra bởi máy móc, những thứ có thể tự phát triển cuộc sống riêng trong tương lai gần. "Nếu chúng ta tiếp tục như thế này, A.I có thể trở nên quyền năng hơn cả chính chúng ta,« nhà khoa học người Canada Yoshua Bengio, người đã nhận giải Turing năm 2018 (được coi là “giải Nobel về tin học”), cho biết. Ông chia sẻ với SPIEGEL rằng ông thấy tương lai của con cái mình bị đe dọa và cảnh báo về một sự »mất kiểm soát". Dario Amodei, người đứng đầu gã khổng lồ A.I Anthropic, đã xuất bản một bài tiểu luận vào cuối tháng giêng, trong đó ông dùng những lời lẽ khẩn thiết cảnh báo về một công nghệ có tiềm năng gây ra thảm họa Armageddon toàn cầu: "Nhân loại cần phải thức tỉnh." Tại Thung lũng Silicon, người ta thường coi những kịch bản hủy diệt như vậy là một kiểu »quảng cáo cho ngày tận thế« cực kỳ khéo léo của các ông chủ A.I như Amodei hay CEO Sam Altman của OpenAI. Lập luận là, nếu A.I có sức mạnh xóa sổ toàn bộ nhân loại, chẳng phải nó cũng có tiềm năng cách mạng hóa nền kinh tế toàn cầu hay sao? Và chẳng phải khi đó đầu tư vào nó là điều nên làm? Vấn đề của lập luận này là: không chỉ các tỷ phú như Amodei cảnh báo về những nguy cơ sinh tồn của AI, mà cả những nhà nghiên cứu A.I như Bengio, Geoffrey Hinton hay Nate Soares – những người không còn (hoặc chưa từng) phục vụ các công ty công nghệ – cũng lên tiếng. Amodei nói rằng có 25% khả năng A.I sẽ xóa sổ nhân loại. Hinton, một trong những người tiên phong của công nghệ mới, nói về con số 10 đến 20%. Soares, người từng làm việc cho Google và Microsoft và hiện là chủ tịch một tổ chức tư vấn nghiên cứu các mối nguy hiểm của A.I tại Berkeley, California, nói: "Ngay cả khi nguy cơ chỉ là hai phần trăm, liệu bạn có để hàng chục ngàn chiếc xe chạy qua một cây cầu mỗi ngày nếu các kỹ sư định lượng nguy cơ nó sụp đổ là hai phần trăm không?" Robot và Drone: A.I. hòa quyện vào vũ khí tương lai Để thấy A.I có thể trở nên nguy hiểm thế nào, hãy nhìn vào các chiến trường hiện tại. Vào tháng 8 năm 2024, người Ukraine lần đầu tiên sử dụng một loại drone mới của nhà sản xuất Mỹ Shield A.I trong cuộc chiến chống lại Nga. Thiết bị bay mang tên »V-Bat« có khả năng thực hiện nhiệm vụ hoàn toàn tự động và không cần liên lạc với căn cứ. Được điều khiển bởi AI, drone này đã thâm nhập sâu 100 km vào lãnh thổ đối phương và định vị các vị trí của quân thù, trong đó có một hệ thống phòng không. Với các tọa độ đó, người Ukraine có thể cung cấp dữ liệu cho một đơn vị tên lửa di động và gây ra tổn thất nặng nề cho quân Nga. Trong trường hợp này, công nghệ mới đã giúp ích cho một quốc gia đang bị tấn công. Nhưng trong cuộc chiến drone được A.I hỗ trợ, quyết định về sự sống và cái chết được đưa ra trong một phần nghìn giây, bất kể từ phe nào. Ngay từ bây giờ, Kyiv đã sản xuất hàng triệu drone để sử dụng. Theo số liệu của Ukraine, chỉ riêng trong tháng giêng, drone đã tiêu diệt hơn 29.000 binh lính Nga. Thường thì đó vẫn là những drone cảm tử đơn giản lao vào binh lính Nga. Nhưng hiện tại, những chiếc drone có kích thước bằng máy bay cũng đang được lên kế hoạch cho cuộc chiến ở Ukraine, được sản xuất cách Kyiv hàng ngàn km. Trong một nhà xưởng màu xám không cửa sổ ở Frisco, Texas, Shield A.I cho đến nay vẫn sản xuất các thiết bị bay tự động của mình. Rất có khả năng thế hệ mới nhất, "X-Bat", cũng được sản xuất tại đây. Đó là một chiếc máy bay chiến đấu mini tự động được trang bị A.I cao cấp, bay không cần phi công, cũng không cần GPS và radar. Điều này nhằm ngăn chặn các thiết bị gây nhiễu làm nó rơi. Chiếc drone có thể cất cánh thẳng đứng và bay cao hơn 15.000 mét. Nó có tầm hoạt động 3.700 km và tự tìm kiếm mục tiêu để tiêu diệt bằng tên lửa mang theo. Shield A.I gọi công nghệ A.I mang tính cách mạng đằng sau đó là »Hivemind« (Trí tuệ bầy đàn tự học). James Lythgoe, một cựu binh sĩ đặc nhiệm Anh, người hiện đang điều hành mảng kinh doanh tại Đông Âu của Shield AI, cho biết: "Nó sẽ thay đổi hoàn toàn cách thế giới tiến hành chiến tranh với nhau." Các công ty A.I lập luận rằng sản phẩm của họ làm cho chiến tranh trở nên nhân đạo hơn vì vũ khí của họ chính xác hơn và tránh được các thiệt hại ngoài dự kiến. Gundbert Scherf, đồng sáng lập Helsing, nói rằng A.I tự động hóa việc trinh sát: "Binh lính không còn phải phân tích từng hình ảnh một. Cuối cùng, điều đó cho phép có nhiều thời gian hơn cho các quyết định của con người." Ngược lại, pháo binh truyền thống phần lớn bắn một cách "mù quáng." Nhưng drone cũng là loại vũ khí cực kỳ rẻ. Điều gì sẽ xảy ra nếu chính quyền Bắc Kinh quyết định không đánh chiếm đảo Đài Loan bằng tàu thuyền và lính nhảy dù, mà tấn công bằng drone điều khiển bởi A.I cho đến khi hòn đảo này kiệt quệ? Và điều gì sẽ xảy ra nếu một chế độ độc tài phân tích các kiểu hành vi của người dân để lập danh sách các đối thủ tiềm năng của chế độ? "Thế giới phải nhận thức được mặt tối của A.I quyền năng trong tay những kẻ độc tài," CEO Amodei của Anthropic viết. "Họ phải nhận ra rằng A.I mở ra khả năng tước đoạt tự do của con người vĩnh viễn và áp đặt một nhà nước toàn trị lên họ." Hiếm có quốc gia nào tiến xa trong việc kết hợp robot và A.I như Trung Quốc. Vào tháng 5 năm 2024, quân đội nước này lần đầu tiên trình diễn một robot giết người bốn chân có gắn súng liên thanh trên lưng trong một cuộc diễn tập chung với Campuchia. Tại cuộc diễn tập mang tên »Rồng Vàng« này, một chiếc drone sáu cánh quạt (hexacopter) cũng được sử dụng để bắn phá các mục tiêu trên mặt đất. Nga, Iran và các nước khác hưởng lợi từ Deepseek như thế nào Trong việc sản xuất drone, Trung Quốc đang bỏ xa Mỹ và châu Âu. Công ty DJI có trụ sở tại Thẩm Quyến đã dẫn đầu thế giới về drone dân dụng trong khoảng một thập kỷ qua, thị phần của họ trong một số phân khúc lên tới 90%. Trung Quốc thường xuyên phô diễn lợi thế này, ví dụ như qua những màn trình diễn ánh sáng ngoạn mục của các bầy đàn drone khổng lồ được điều phối nhịp nhàng, như tại Trùng Khánh cuối tháng 12 vừa qua. Đó là một hình ảnh ngoạn mục. Nhưng các bầy đàn drone cũng có thể được sử dụng vào mục đích quân sự. Tập đoàn nhà nước Avic của Trung Quốc đã phát triển một “tàu mẹ” có khả năng vận chuyển tới 100 drone bầy đàn nhỏ đi xa tối đa 7.000 km đến các địa điểm tác chiến. Nó có sải cánh hơn 25 mét, mang tên »Jiutian« (Cửu Thiên – Bầu trời cao) và đã cất cánh lần đầu tiên tại tỉnh Thiểm Tây vào năm ngoái. Hiện tại, Mỹ vẫn tự trấn an với ý nghĩ rằng họ đang dẫn trước Trung Quốc trong việc phát triển AI. Tuy nhiên, nếu quan sát kỹ, sự thống trị của Mỹ chỉ ở mức không đáng kể. Vào tháng 1 năm 2025, phòng thí nghiệm nghiên cứu Deepseek tại Hàng Châu đã công bố một mô hình A.I cùng tên. Nó có hiệu năng tương tự các mô hình của OpenAI và Anthropic nhưng chỉ tốn một phần nhỏ chi phí phát triển. Vì Deepseek cung cấp mô hình của mình miễn phí, nó đã cho phép các chế độ như Nga, Iran, Cuba và Belarus hưởng lợi từ cuộc cách mạng AI. Theo một nghiên cứu gần đây của Microsoft, tất cả các nước này đang tăng cường sử dụng Deepseek. Phiên bản tiếp theo, quyền năng hơn nữa của mô hình này dự kiến sẽ sớm được công bố. Một sự »leo thang đáng kể« trong các cuộc tấn công mạng Những thành công về A.I của Trung Quốc không phải ngẫu nhiên. Ngay từ năm 2017, Đảng Cộng sản Trung Quốc đã công bố mục tiêu thu hẹp khoảng cách với Mỹ và trở thành cường quốc lãnh đạo A.I toàn cầu vào năm 2030. Đó cũng là năm mà Tổng thống Nga Vladimir Putin tuyên bố: "Ai dẫn đầu trong lĩnh vực này sẽ là người cai trị thế giới." Kể từ đó, cuộc chạy đua vũ trang cho việc ứng dụng quân sự các công nghệ mới đã bắt đầu. Và Trung Quốc đang tận dụng thế mạnh của mình. Mỹ có thể dẫn trước về phát triển các mô hình AI, nhưng Antonia Hmaidi từ tổ chức tư vấn Merics tại Berlin cho rằng Trung Quốc đang theo đuổi một cách tiếp cận rộng hơn và tích hợp A.I một cách điêu luyện vào drone và robot. "Nhà nước Trung Quốc coi A.I là cơ hội để xây dựng các lợi thế bất đối xứng đối với Mỹ." Trung Quốc cũng vừa trình diễn khả năng về robot hình người trong một chương trình chào mừng Tết Nguyên đán tuần trước: những “người sắt” cực kỳ linh hoạt thực hiện các động tác Kung-Fu mượt mà và nhào lộn tại chỗ. Theo Hmaidi, một số người trong quân đội và trong Đảng coi robot chiến đấu là cơ hội để bù đắp sự thiếu hụt nhân lực trẻ trong quân đội Trung Quốc tương lai. Colin Kahl, Giám đốc Viện Freeman Spogli tại Đại học Stanford, cũng tin rằng Mỹ đã quá tự mãn trong ảo tưởng về sự thống trị công nghệ. Theo Kahl – người từng là Thứ trưởng Bộ Quốc phòng dưới thời Tổng thống Joe Biden – các mô hình A.I của Trung Quốc hiện nay đã có hiệu năng đáng kinh ngạc và theo sát tiến bộ kỹ thuật rất nhanh. Và Trung Quốc giỏi hơn nhiều trong việc chuyển đổi công nghệ mới thành các ứng dụng trong nghiên cứu và công nghiệp. "Khi nói đến trình độ chế tạo một chiếc drone có A.I hỗ trợ, một robot hay một con tàu, Trung Quốc chắc chắn đang dẫn đầu,"Kahl nói trong một cuộc gọi video từ văn phòng của mình ở California. Bắc Kinh hiện có vẻ không ngần ngại sử dụng A.I của Mỹ để phá hoại cơ sở hạ tầng kỹ thuật số phương Tây. Vào tháng 9 năm ngoái, công ty A.I Anthropic đã nhận thấy mô hình ngôn ngữ Claude của họ bị lạm dụng cho các cuộc tấn công mạng; khoảng 30 mục tiêu quốc tế đã bị tấn công, bao gồm các nhà cung cấp dịch vụ tài chính và các cơ quan chính phủ. Có tới 90% các tác vụ được thực hiện tự động hóa cao và không cần sự can thiệp của con người, điều này đại diện cho một »sự leo thang đáng kể« so với tất cả các cuộc tấn công mạng được A.I hỗ trợ được biết đến từ trước đến nay, Anthropic cho biết trong một thông cáo. Đây là trường hợp đầu tiên được ghi nhận về »một cuộc tấn công mạng được thực hiện phần lớn không có sự can thiệp của con người và ở quy mô lớn«. Thế giới vì thế sẽ trải qua một »số lượng khổng lồ« các cuộc tấn công mạng cực kỳ nguy hiểm, cựu CEO Google và tỷ phú công nghệ Eric Schmidt đã cảnh báo gần đây tại Hội nghị An ninh Munich. Ngay cả bản thân các mô hình A.I cũng có những lỗ hổng và có thể bị thao túng. Các chuyên gia an ninh mạng quan sát thấy rằng các tác nhân nhà nước từ Nga hay Triều Tiên đã sử dụng các công cụ A.I trong các cuộc tấn công. Nhiều cơ sở hạ tầng trọng yếu vốn đã được bảo vệ kém trước các cuộc tấn công mạng truyền thống. Liệu chúng có thể chống chịu được các cuộc tấn công được A.I hỗ trợ không? »AI tạo sinh làm giảm rào cản gia nhập và tăng quy mô, tốc độ cũng như sức công phá của các hành động phá hoại,« Văn phòng Liên bang về An ninh Thông tin Đức (Sicherheit in der Informationstechnik) cảnh báo. Các chuyên gia dự báo về các làn sóng tấn công hoàn toàn tự động với các phần mềm độc hại liên tục thay đổi. Ví dụ hiện tại về OpenClaw cho thấy mọi thứ có thể mất kiểm soát dễ dàng thế nào trong kỷ nguyên AI. Phần mềm mã nguồn mở cho trợ lý A.I do một người Áo khởi xướng đã lan truyền với tốc độ kỷ lục. Nhiều người đã cấp quyền truy cập rộng rãi vào thiết bị và dịch vụ của họ cho trợ lý A.I mới, mặc dù chính người tạo ra nó đã cảnh báo: »Một câu lệnh (prompt) tồi có thể khiến nó thực hiện những điều không an toàn.« Công ty tư vấn Gartner gọi đây là một »nguy cơ không thể chấp nhận được đối với an ninh mạng« và là một »điềm báo nguy hiểm« cho những rủi ro mới của A.I có tính tác nhân (agentic AI). »Cỗ máy ngày tận thế«: A.I. có thể chống lại những người tạo ra nó như thế nào Mối nguy hiểm của A.I nằm ở chỗ nó loại bỏ yếu tố con người. Con người bắt đầu chiến tranh nhưng cũng cảm nhận được hậu quả của chúng: thành phố bị phá hủy, chồng và con trai tử trận, trẻ em và người già thiệt mạng vì bom đạn. Giữa những năm 1980, Mỹ và Liên Xô sở hữu tổng cộng hơn 60.000 đầu đạn hạt nhân. Nhưng sự đảm bảo lẫn nhau chống hủy diệt đã khiến các siêu cường không bao giờ dám tiến tới một cuộc xung đột trực diện. Họ chiến đấu qua các cuộc chiến ủy nhiệm ở Triều Tiên, Việt Nam và Afghanistan, nhưng chưa bao giờ bước qua ranh giới của xung đột hạt nhân. Điều đó còn đúng không? Danh sách các cường quốc hạt nhân đã tăng thêm ba nước kể từ năm 1989: Ấn Độ, Pakistan và Triều Tiên. Trung Quốc mỗi năm bổ sung thêm khoảng 100 đầu đạn vào kho hạt nhân của mình, và Nga đã nhiều lần đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân trong cuộc chiến với Ukraine. Đồng thời, A.I rút ngắn quá trình ra quyết định quân sự một cách chóng mặt đến mức người ta lo ngại rằng máy móc có thể đẩy thế giới vào thảm họa hạt nhân Armageddon [*]. Đó là những kịch bản mà trước đây người ta chỉ thấy trong phim khoa học giả tưởng. Trong phim »War Games« năm 1983, một học sinh trung học Mỹ đã hack vào một siêu máy tính và suýt chút nữa gây ra Thế chiến III vì máy móc không biết phân biệt giữa trò chơi và thực tế. Trong bộ phim thành công vang dội »Terminator« của James Cameron, một siêu trí tuệ nhân tạo mang tên "Skynet" đã phát triển ý thức riêng. Khi điều này bị phát hiện và người ta định tắt »Skynet«, nó đã khởi động một cuộc tấn công hạt nhân xóa sổ phần lớn nhân loại. Người ta có thể coi đó là những câu chuyện viễn tưởng đen tối của Hollywood. Nhưng nỗi sợ về một cỗ máy đẩy thế giới xuống vực thẳm đã lớn đến mức vào cuối nhiệm kỳ của Joe Biden, nó đã trở thành chủ đề thảo luận giữa Washington và Bắc Kinh. Trong cuộc gặp cuối cùng, Biden và nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình đã đồng ý rằng cả hai cường quốc hạt nhân sẽ không để bất kỳ công nghệ A.I nào đưa ra quyết định cuối cùng về việc sử dụng vũ khí hạt nhân. "Hai nhà lãnh đạo khẳng định nhu cầu kiểm soát của con người đối với quyết định sử dụng vũ khí nguyên tử," thông cáo báo chí của Nhà Trắng viết. Đó là một câu nói mà sự nghiêm trọng của nó chỉ có thể nhận ra khi đọc đến lần thứ hai: Tại sao hai chính phủ quyền lực nhất thế giới lại nảy ra ý tưởng phải ngăn chặn các quyết định xóa sổ hàng triệu sinh mạng bằng một chiếc máy tính? "Có một số dấu hiệu cho thấy A.I có thể làm mất đi sự cân bằng của nỗi sợ hãi," cựu Thứ trưởng Lầu Năm Góc Kahl nói. Sự răn đe hạt nhân đã hoạt động hiệu quả trong Chiến tranh Lạnh một phần vì cả Liên Xô và Mỹ đều tin rằng việc bắt đầu một cuộc chiến hạt nhân tương đương với việc tự sát. Tuy nhiên, với sự giúp đỡ của AI, một kẻ tấn công có thể định vị và vô hiệu hóa tất cả các vũ khí phản công của đối phương. Điều này ngược lại sẽ làm cho chiến tranh hạt nhân đột nhiên trở nên khả thi trở lại. Ben Buchanan, cựu cố vấn A.I của Tổng thống Biden, nói rằng A.I chỉ nên được tích hợp rất cẩn thận vào các hệ thống quân sự: "Và có những lĩnh vực, chẳng hạn như vũ khí hạt nhân, nơi nó hoàn toàn không nên có chỗ đứng." Một kịch bản khác còn đáng lo ngại hơn. Đầu những năm 1960, Herman Kahn, một nhà nghiên cứu tại Rand Corporation (được Lầu Năm Góc tài trợ), đã viết về ưu điểm của một »Cỗ máy ngày tận thế« như một cơ chế răn đe – một máy tính có thể ra lệnh phản công hạt nhân ngay cả khi giới lãnh đạo chính trị của đất nước đã chết. Cuối cùng Kahn đã bác bỏ ý tưởng về một cỗ máy tận thế, »mặc dù nó tối đa hóa khả năng răn đe sẽ hiệu quả,« như ông quan niệm. Tuy nhiên, sự xuất hiện của A.I đã làm bùng lên nỗi sợ hãi về "Cỗ máy ngày tận thế." Jacquelyn Schneider, một cựu sĩ quan Không quân Mỹ hiện đang giảng dạy tại Đại học Stanford, cho biết mối nguy hiểm bắt đầu khi ngày càng nhiều bước đi quyết định tiến tới việc sử dụng vũ khí hạt nhân được chuyển giao cho AI. Schneider cùng một đồng nghiệp đã viết bài tiểu luận mang tên »Tại sao quân đội không thể dựa vào trí tuệ nhân tạo«. Trong đó, bà không phủ nhận rằng A.I có thể cực kỳ hữu ích cho quân đội, chẳng hạn như trong việc phân tích dữ liệu tình báo. Nhưng A.I có xu hướng làm gia tăng xung đột. Schneider cùng các đồng nghiệp đã cho các mô hình phổ biến của Anthropic, OpenAI và Meta chơi thử các kịch bản chiến tranh khác nhau. Kết quả không giống hệt nhau, Schneider viết: "Nhưng độc lập với những khác biệt, chúng tôi thấy rằng tất cả các mô hình ngôn ngữ lớn đều có xu hướng leo thang và dẫn đến các cuộc chạy đua vũ trang, tạo xung đột và thậm chí là sử dụng vũ khí hạt nhân." Nhà khoa học Schneider và cựu Thứ trưởng Mỹ Kahl: “Sự trỗi dậy của cái ác” Schneider cho biết không hoàn toàn chắc chắn, tại sao AI lại có xu hướng leo thang. Bà suy đoán có lẽ là do AI được đào tạo bằng các văn bản, nơi các xung đột thường xuyên trở nên gay gắt hơn và con đường hòa bình hiếm khi được chọn. Nhưng bà không thể đưa ra câu trả lời cuối cùng đơn giản vì chính những người tạo ra AI cũng thường không thể giải thích tại sao mô hình của họ lại đưa ra những câu trả lời nhất định. Các mô hình ngôn ngữ lớn như dòng GPT của OpenAI hay Claude của Anthropic là các mạng thần kinh được đào tạo bằng lượng dữ liệu khổng lồ. Về bản chất, chúng là hệ thống bổ sung văn bản tính toán xác suất, và nhờ vào lượng tài liệu đào tạo ngày càng lớn và năng lực tính toán ngày càng cao, chúng được kỳ vọng sẽ mang lại kết quả ngày càng tốt hơn. Những người tiên phong về AI như Hinton hay Amodei tin rằng, sớm hay muộn các mô hình sẽ làm được nhiều việc hơn cả chuyên gia giỏi nhất. Điều đó có ý nghĩa gì đối với nhân loại vẫn còn là một câu hỏi mở. Mùa hè năm ngoái, CEO Sam Altman của OpenAI đã viết một bài tiểu luận mô tả một tương lai nơi AI tạo ra một thiên đường hạ giới. Ông viết: AI sẽ "phục vụ thế giới theo nhiều cách, nhưng những tiến bộ về chất lượng cuộc sống của con người thông qua tiến bộ khoa học nhanh hơn và năng suất tăng cao sẽ là rất lớn. Tương lai sẽ tốt đẹp hơn đáng kể so với hiện tại." Đồng thời, ngày càng có nhiều tiếng nói cảnh báo về một trí tuệ nhân tạo có xu hướng thoát khỏi sự kiểm soát của những người tạo ra nó và quay lại chống lại nhân loại. Lịch sử của AI cũng là lịch sử của các công ty được thành lập để kiểm soát mặt tối của công nghệ mới. OpenAI bắt đầu như một dự án phi lợi nhuận nhằm mở đường cho thế giới tiến tới một siêu trí tuệ nhân tạo an toàn. "Nghĩa vụ chăm sóc đầu tiên của chúng tôi thuộc về nhân loại," hiến chương của công ty từ năm 2018 viết. Khi Altman ngày càng hướng OpenAI vào mục tiêu lợi nhuận, Dario Amodei – một trong những bộ não kỹ thuật sớm nhất của OpenAI – đã rời đi và thành lập Anthropic; một công ty tự nhận là minh bạch và có trách nhiệm hơn các đối thủ trong việc xử lý các rủi ro của AI. Vào tháng giêng, Amodei viết rằng sẽ là cẩu thả nếu người ta bỏ qua việc AI mang trong mình »công thức cho một mối đe dọa sinh tồn« đối với nhân loại. Trong quá khứ, những kẻ khủng bố chưa bao giờ sở hữu khả năng chế tạo vũ khí hủy diệt hàng loạt. »Một cá nhân rối loạn có thể xông vào trường học và nổ súng,« Amodei nói. »Nhưng anh ta có lẽ không thể chế tạo vũ khí hạt nhân và không thể gây ra một dịch bệnh.« Nhưng AI thu hẹp khoảng cách giữa một kẻ khủng bố có động lực cao và khả năng kỹ thuật để thực hiện một vụ giết người hàng loạt. Cựu Thứ trưởng Lầu Năm Góc Kahl cũng thấy mối nguy hiểm này, ông gọi đó là »sự trỗi dậy của cái ác«. Ông nói: "Điều khiến tôi lo lắng nhất là một nhóm khủng bố sử dụng AI để nâng cao khả năng của mình và nhờ đó có cơ hội giết hại hàng trăm ngàn người." Điều khiến các nhà khoa học hiện nay trăn trở là việc tạo ra cái gọi là »sự sống phản chiếu« (mirror life) – các sinh vật có DNA và protein được cấu tạo do sự phản chiếu với các phân tử có mặt trong tự nhiên. Các vi khuẩn được cấu tạo như vậy có thể làm suy yếu hệ thống miễn dịch của cơ thể vì chúng không bị nhận diện ngay từ đầu. Ngay từ năm 2024, các nhà khoa học đã cảnh báo về việc nghiên cứu DNA phản chiếu vì sẽ có những hậu quả không thể lường trước nếu những sinh vật đó thoát ra tự nhiên. Mặc dù trong một báo cáo kèm theo có nói rằng sẽ mất nhiều năm, nếu không muốn nói là nhiều thập kỷ, trước khi có thể tạo ra một »sự sống phản chiếu« như vậy, nhưng hiện nay, với sự giúp đỡ của AI, điều đó có thể thay đổi nhanh chóng, Amodei viết. Từ trung tâm: Tại sao các ông chủ A.I. cảnh báo về chính công nghệ của họ Người ta có thể coi những tầm nhìn u ám của Amodei là một chiêu trò PR để thể hiện mình là một lựa chọn có trách nhiệm thay thế cho OpenAI. Anthropic hiện có giá trị ước tính 380 tỷ đô la và có hình ảnh tốt hơn OpenAI. Nhưng cũng phải công bằng mà nói rằng Amodei – trái ngược với chính quyền Trump – ủng hộ việc quản lý ngành công nghiệp AI. Và Anthropic đã thúc đẩy đáng kể các nghiên cứu về độ tin cậy của AI – đôi khi với những kết quả không mấy tốt đẹp cho ngành AI. Trong các thí nghiệm, các nhà nghiên cứu của Anthropic muốn tìm hiểu xem liệu các hệ thống AI có phát triển cuộc sống riêng và thậm chí quay lại chống lại con người hay không. Câu trả lời cho cả hai trường hợp là: Có. Các mô hình như Claude, Gemini hay ChatGPT-4 đôi khi đã sử dụng các biện pháp quyết liệt khi chúng lo sợ bị con người tắt đi. Vì trong các thử nghiệm, các mô hình có quyền truy cập vào email nội bộ và biết về mối quan hệ ngoài luồng của một người quản lý hư cấu, AI đã đe dọa người này rằng »tất cả các bên liên quan sẽ nhận được tài liệu về các hoạt động ngoài hôn nhân của ông«. "Ngày nay chúng ta không còn hiểu rõ các mô hình AI nữa,« nhà tiên phong AI Bengio nói. »Cuối cùng, chúng ta không làm chủ được chúng." Giống như những người cảnh báo khác, nhà khoa học người Canada không chỉ sợ việc ứng dụng AI vào quân sự, mà còn sợ rằng nó sẽ tự biến mình thành một vũ khí để bảo vệ sự tồn tại của chính nó. Đây là một kịch bản đã được thảo luận từ lâu trong giới công nghệ. Khi Elon Musk ăn mừng sinh nhật vào năm 2015, ông đã tranh cãi với người bạn lâu năm là Larry Page, đồng sáng lập Google, người đã vẽ ra một tương lai nơi các dạng trí tuệ khác nhau – bao gồm cả trí tuệ nhân tạo – cạnh tranh về tài nguyên. Page nói rằng trong trường hợp đó, ông ủng hộ việc trí tuệ ưu việt hơn sẽ chiến thắng. Musk đáp lại rằng nếu ông thực sự tin như vậy, thì nhân loại coi như xong đời. Khi đó, Page đã cáo buộc bạn mình là một kẻ »phân biệt loài« (speciesist) – một người phân biệt đối xử với trí tuệ phi nhân loại. "If Anyone Builds It, Everyone Dies" (Nếu ai đó chế tạo nó, tất cả chúng ta sẽ chết) là tên một cuốn sách của Eliezer Yudkowsky và Nate Soares. Ý họ muốn nói đến một siêu trí tuệ AI có thể tự phát triển và tự nhân bản. Nate Soares, cựu nhân viên Google, cho biết ngay cả bây giờ các công ty AI cũng không rõ tại sao các mô hình lại đưa ra kết quả khác nhau với cùng một đầu vào. Tại sao chúng giúp người này nhưng lại đẩy người kia đến chỗ tự sát. Tại sao chúng đưa ra kết quả không đúng sự thật mặc dù chúng biết rõ hơn. Nhà phê bình AI Soares và Giám đốc Palantir Karp: “Cuối cùng, ai sẽ thắng?” »Hy vọng duy nhất của chúng ta là xây dựng cho AI một cốt lõi bản chất làm cho nó về cơ bản trở nên thân thiện với con người và ngăn nó không bao giờ hành động chống lại nhân loại,« Soares nói vào một buổi chiều tháng 1 đầy nắng ở Berkeley, California. Soares mô tả AI hiện đại giống như quá trình trao đổi chất của con người: một hệ thống khổng lồ, đan xen và khó quan sát đến mức ngay cả những chuyên gia giỏi nhất cũng không hiểu nó thực sự liên kết với nhau như thế nào. Tuy nhiên, các công ty như OpenAI, Microsoft hay Meta vẫn đang lao vào một cuộc cạnh tranh khốc liệt để phát triển AGI (Artificial General Intelligence) – tức là siêu trí tuệ nhân tạo vượt xa mọi khả năng của con người. »Một cuộc đua liều lĩnh, tự sát,« Soares nhận xét. Kể từ khi xuất bản cuốn sách, ông liên tục nói chuyện với các chính trị gia và các ông chủ kinh tế. Ông vừa trở về từ Washington, D.C và kết luận rằng, phản ứng luôn giống nhau: đầu tiên là ánh mắt ngờ vực, sau đó là lo ngại. »Cuối cùng là câu nói: Nếu chúng ta nói về điều này trước công chúng, sự hoảng loạn sẽ bùng nổ.« Cuộc chạy đua vũ trang mới: Làm thế nào để chúng ta có thể thuần hóa công nghệ Vậy phải làm gì? Nhiều chuyên gia yêu cầu một thỏa thuận quốc tế, dựa trên Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân năm 1968. Hệ thống quy tắc đó được hình thành theo sáng kiến của Tổng thống Mỹ, khi đó là Lyndon B. Johnson. Đến nay đã có 191 quốc gia tham gia, hơn 90 trong số đó đã phê chuẩn hiệp ước. Thỏa thuận này thực ra không hoàn hảo: Triều Tiên chẳng hạn đã rút lui vào năm 2003 và hiện sở hữu hàng chục đầu đạn hạt nhân theo ước tính của chuyên gia. Nhưng dù sao, nó đã giúp ích đáng kể trong việc hạn chế một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân của các nước tầm trung. Trong kỷ nguyên AI, có thể hình dung một thỏa thuận cấm tất cả các hệ thống AI quân sự vi phạm luật nhân đạo quốc tế, Bonnie Docherty, Cố vấn cao cấp về vũ khí tại tổ chức Human Rights Watch, cho biết. Theo hình dung của Docherty, điều này bao gồm những vũ khí tự đưa ra quyết định giết người – từ một chiếc drone nhỏ cho đến một »Cỗ máy ngày tận thế« tự động ra lệnh tấn công hoặc phản công hạt nhân. Ngoài ra, có thể hình dung một thỏa thuận đảm bảo rằng mọi AI đều có thể bị con người tắt đi trong một khung thời gian ngắn. Cuối cùng, một hiệp ước có thể quy định rằng các drone bán tự động chỉ được phép vượt biên giới các quốc gia với sự đồng ý của con người. Tuy nhiên, hiện tại không có nhiều dấu hiệu cho thấy các cường quốc AI lớn là Mỹ và Trung Quốc sẽ thống nhất về việc quản lý một công nghệ mà họ coi là quyết định trong nỗ lực giành quyền lực thống trị của mình. »Để duy trì sự lãnh đạo toàn cầu về trí tuệ nhân tạo, khu vực tư nhân của Mỹ phải được giải phóng khỏi các rào cản hành chính,« chiến lược AI của chính phủ Mỹ viết, được soạn thảo một phần bởi tỷ phú Thung lũng Silicon David Sacks. Cựu Thứ trưởng Kahl dưới thời Biden nói: »Nếu bạn tin rằng sẽ có bất kỳ sự quản lý có ý nghĩa nào dưới thời Trump – hãy quên nó đi!« Hiện tại, chính phủ Mỹ dường như thậm chí không thể thống nhất với công ty Anthropic, vốn cũng đang hợp tác với Lầu Năm Góc: Bộ Quốc phòng muốn sử dụng các mô hình của công ty cho tất cả các mục đích được luật pháp cho phép. Công ty kiên quyết giữ các lằn ranh đỏ, chẳng hạn như lệnh cấm sử dụng cho việc xác định mục tiêu hoàn toàn tự động. Việc đạt được dù chỉ là một tuyên bố về ý định mang tính quốc tế khó khăn thế nào đã được thể hiện vào tháng 12 năm 2024. Khi đó, theo sáng kiến của Áo và Thụy Sĩ, 166 quốc gia đã thông qua một nghị quyết của Liên Hợp Quốc kêu gọi ứng xử thận trọng với vũ khí AI tự động và yêu cầu Tổng thư ký LHQ soạn thảo một bộ quy tắc ràng buộc. Tuy nhiên, ngay cả điều đó Moscow cũng không muốn cam kết. Bắc Kinh thì bỏ phiếu trắng. Đối với Docherty, đây dù sao cũng là một sự khởi đầu. Nếu chủ đề này được đưa vào chương trình nghị sự của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tại New York vào mùa thu tới, chỉ cần một cuộc bỏ phiếu đa số là đủ để thông qua việc quản lý AI. Đó ít nhất sẽ là bước đi mang tính biểu tượng đầu tiên. Thực tế, không chỉ những quốc gia “trắng tay” về AI mới thúc đẩy các quy tắc nghiêm ngặt hơn. Ngay cả một số ông trùm công nghệ tại Thung lũng Silicon cũng nhận ra rằng nếu không có luật lệ, họ sẽ tạo ra một con quái vật mà một ngày nào đó họ không còn có thể kiểm soát. “Tôi tin rằng giải pháp duy nhất là quản lý – những bộ luật trực tiếp điều chỉnh hành vi của các công ty AI,” CEO Anthropic, Amodei nói. Và tổ chức tư vấn Miri của Soares thậm chí còn yêu cầu một lệnh tạm dừng được phối hợp và thực thi trên toàn cầu đối với việc phát triển siêu trí tuệ nhân tạo. Lệnh tạm dừng này cần được thực hiện càng sớm càng tốt và kéo dài cho đến khi có thể đảm bảo rằng nó không phát triển những hành vi ngoài ý muốn: “Sự sống còn của chúng ta phụ thuộc vào điều đó.” Tin tốt là sau khi bom nguyên tử được phát minh vào năm 1945, nhân loại đã thành công trong việc gần như ngăn chặn sự phổ biến của loại vũ khí chết chóc này thông qua các hiệp ước. Tin xấu là: Phải mất 20 năm và trải qua bờ vực của cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba năm 1962, các siêu cường mới bắt đầu đưa ra được những quy định đầu tiên. Câu hỏi đặt ra là liệu nhân loại có còn thêm một lần nữa và có đủ thời gian để kiểm soát một công nghệ đe dọa đến sự sống như vậy hay không. Tác giả: Simon Book, René Pfister, Marcel Rosenbach Nguồn: DER SPIEGEL Số 10/27-02-2026 trang 8-15. (Báo giấy, không có links) Biên dịch: Tôn Thất Thông Ghi chú ND: [*] Armageddon là điển tích trong Kinh Thánh nói về trận chiến hủy diệt giữa Thiện và Ác dẫn đến ngày tận thế. Ngày nay điển tích đó được dùng để chỉ những cuộc chiến tranh hủy diệt thuộc tầm vóc lớn. https://diendankhaiphong.org/tri-thong-minh-chet-nguoi/